Quyidagi maqola, balki biroz uzun tuyilsa ham, ma’no jihatidan ko’pincha Internet, TV, film va boshqa vositalar orqali bebaho umrimizni isrof qilib yurgan biz yoshlar uchun muhim bo’lgani uchun qo’ydim…

 

 

Kirli zehnlar va parishon qalblar

Vijdonning to’rt asosiy elementlaridan biri bo’lgan zehnning haqiqiy g’oyasi marifatullohdir. Shuning uchun, zehn doimiy ravishda Allohga olib boradigan yo’llar, bu yo’llardagi to’siqlar va ushbu to’siqlarning oshib o’tilishi uchun kerak bo’lgan nazariy bilimlar bilan mashg’ul bo’lishi ; keyingi bosqichda esa, bu nazariy bilimlarni amalda qo’llashga yordamchi bo’ladigan ma’lumotlar bilan ozuqalanishi kerak.

Tushunmoq, o’rganmoq va yod olmoq qobiliyatlarini o’z ichiga olgan, ongimizga kiradigan butun ma’lumotlarni to’plab arxivlaydigan va misli bir kutubxona vazifasini bajaradigan zehnimiz, ko’pincha nuqsonli tushunchalar, yanglish qabullanishlar va botil ishonchlar istilosiga duchor bo’ladi ; kir va xunuk manzaralar, qo’pol tovushlar va yomon so’z chiqindilari bilan to’lib qoladi. E’tirof etish kerakki, marifatulloh bilan uzoq-yaqindan aloqasi bo’lmagan har bir narsa zehnda u yoki bu miqdorda bir dog’ qoldiradi va zehnning kirlanishiga sabab bo’ladi.

Shaytoniy o’qlar

Zehn, eng birinchi navbatda gunohlar, xatolar, yanglishliklar va yomonliklar bilan kirlanadi. Har bir gunoh, har xato va yomonlik zehnda albatta bir iz qoldiradi. Inson ko’pincha bu kirlanishning farqida bo’lmasa ham ba’zi vaqtlarda ularning natija va namoyishini ko’ngil va tuyg’ularida his etadi. Bu kirlanish insonda yaxshi va xayrli ishlar qilish orzusini sindiradi, solih amallarga doimo intilish istagini ozaytiradi va yomonliklarga mayl kuchini orttiradi.

Bugungi kun insonlari zehn bulg’anishi ofatiga ma’ruz qolganliklari jihatidan ma’lum bir ma’noda baxtsiz hisoblanadilar. Bugun bozor-o’charga, ko’chaga har chiqqanlarida ko’z yo’li bilan turli haromlarga kirishlari deyarli aniq haqiqatdir. Ruh dunyolarini bulg’aydigan manzaralar keng tarqalgan. Quloqlar kir, ifloslik tashiydi, tillar ifloslik chiqarmoqdalar. Odobsiz so’zlar tinglanilmoqda, jirkanch iboralar qo’llanilmoqda, tinmasdan u yoki bu kishi haqida noo’rin gaplar qilinmoqda; suhbatlar g’iybat bilan boshlanmoqda, yolg’on bilan davom etmoqda va oxirida tuhmatlar bilan tamomlanmoqda. Gapirganlar ifloslik tarqatmoqdalar; ularga moyil bo’lib tinglayotganlar ham ularga qo’shilib iflosliklarga cho’mib ketmoqdalar. Shu tariqa juda jiddiy zehn iflosligi, bulg’anishiga duchor bo’lib kelmoqdamiz.

Bu yomon ahvol shaytonning kirib kelishi uchun moyil bir zamin tayyorlamoqda va shayton bu bulg’angan zehnlardan o’z maqsadlari yol’ida foydalanmoqda. Oqibatda, insonlar toza bir qalb bilan Allohga yuzlanmoq imkonini topaolmayaptilar. Hattoki, zang va dog’ kabi bo’lgan u gunohlar tavba bilan tozalanmasa, vaqt o’tishi bilan bu kirlar yig’ilib qalin bir parda holiga kelib, Allohdan keladigan tajallilar yo’llarini to’sib qo’ymoqda, rahmat shabodalari va ilohiy inoyatlarga mone’ bo’lib, u bechora va himoyasiz qalblar shaytondan keladigan kufr o’qlariga qulay bir nishonga aylanib qolmoqda.

Shuning uchundirki, ummatini bunday bir musibatga qarshi ogohlantirgan Alloh Rosuli (sollallohu alayhi vasallam) : “nazar shaytonning zaharli o’qlaridan biridir” demoqdalar va Janobi haq’ning shu iltifotkorona bayonini keltirmoqdalar: “Kim mening qo’rquvimdan haromga boqishni tark qilsa, qalbiga shunday bir imon lazzati va halovatini qo’yamanki, zavqini ko’nglining chuqurliklarida his qiladi”.

Tashqaridan keladigan gunoh hujumlariga qarshi ummatini jiddiy tarzda ogohlantirgan Rosululloh hazratlari (sollallohu alayhi vasallam), xotin-erkak hammasi birlikda iffat pardalariga o’rangan va Hajdan Arafotga qaytayotgan onlarda ham o’zi bilan birga egariga mingashtirib olgan Fazl ibn Abbosning boshini, nazari ayollarning yuziga tushmasin deb, o’ngga chapga o’girardi. Zamon- saodat asri; mavsum – Haj mavsumi; egariga minilgan zot – Alloh Rosuli (sollallohu alayhi vasallam) va yuzi tinmasdan o’ngga chapga burilayotgan shaxs iffatida hech kimning shubhasi bo’lmagan Fazl edi. Haromga imkon bo’lmagan shunday bir vaziyatda ham haromga ko’zi tushmasin deb Fazlning yuzini u yonga bu yonga burayotgan Alloh Rosuli (sollallohu alayhi vasallam) bu harakati bilan bu mavzuda naqadar jiddiy ekanligini ko’rsatmoqdalar va ummatiga ochiq bir o’rnak berayotgan edilar.

Rosuli Akram Hazratlari boshqa bir vaqtda Hazrati Aliga “Ey Ali, birinchi qarash sening foydanggadr, faqat ikkinchisi sening zararinggadir” deganlar; ilk qarash tasodifiy bo’lishligi uchun bir mas’uliyatga sabab bo’lmasligini, lekin ikkinchi marta boqish irodadan kelib chiqqanligi tufayli, uning gunoh bo’lib yozilishini urg’ulaganlar; haromga olib boradigan yo’lni boshlanishidanoq darhol yopib, gunohlarga hech qanday imkon bermaslik kerakligiga e’tiborimizni qaratganlar.

Tashqi sabablardan zehn bulg’anishi

Tashqaridan kelgan bu dog’ va iflosliklar bilan bir qatorda, tashqi dunyoning ichimizda aks etishi orqali vujudga keladigan noo’rin va xunuk o’y-xayollar ham salbiy iz qoldiradi. “Falonchi nimaga bunaqa dedi? Falonchi nega bunday qildi?” kabi mavhum fikrlar xuddi zirava kabi zehnimizga kirib, hislarimizni yaralaydi. Hattoki u so’z va harakatlar sizga qaratilgan bo’lmasa ham, xuddi ularga duchor bo’lgan insonlarning ahvoli haqida firklar, tortishish sizning vazifangizdek, bu muammoni bartaraf qilishga hech qanday imkoningiz bo’lmasa ham, bekorchi yomon taxminlarga (su’i zan) borasiz, ichingizdagi vahimalarni kattaytirib, o’zingizni yeb bitirasiz va shu yo’sinda zehningizni bulg’aysiz. Aslida bunday zehn iflosligi yana ham keng va xavfli darajadadir, va afsus va nadomatlar bo’lsinki, ko’p insonlar aynan shu tarzdagi zehn bulg’anishiga mubtalo bo’lganlar.

Inson bozor-o’chardan, yomonliklar yoyilgan mahallalardan va gunohga kirish ehtimoli bo’lgan yerlardan o’zini saqlagan holda tashqaridan keladigan gunoh dog’lariga qarshi choralar ko’rishi mumkin. Ammo xayol va tasavvurdan qochmoq juda qiyin. O’tirganda ham, turganda ham, yeb-ichganda ham o’y-xayollaringiz doimo siz bilan birgadir. Ulardan uzoqlashmoq uchun uxlamoqchi bo’lsangiz, ko’zlaringizni yumishingiz bilan shayton ularni ko’zmunchoq donalari kabi oldingizga sochib tashlaydi. Bunday holatda uyquni ham unutasiz va yosh bolalar kabi o’y-xayollaringiz bilan o’ynab boshlaysiz. “Falonchi nimaga bu qadar vafosiz? Pistonchi nimaga shunchalik bemehr? Anavining nimaga Alloh bilan aloqasi bu qadar zaif?” degan savollar bilan zehningizni mashg’ul qilasiz. Aslida, bu kabi holatlarda qilinishi kerak bo’lgan ishlar Quron va Sunnat tarafidan belgilab qo’yilgan, kerakli usullar bayon etilgan. Ushbu usul va bayonlarga ko’ra harakat qilinish lozim bo’lgan holda, xayol va tasavvurlarimizni su’i zanlarga kirib ketishi borib borib zehn kirlanishiga sabab bo’lmoqda.

Bu zehn iflosligiga qarshi qanchalik tadbir olmang, avtomatdan to’xtamasdan chiqadigan o’qlar kabi keladigan tovush, so’z va manzaralar baribir tasavvur va xayollaringizga kelib uriladi. Qanchalik aql-mantig’ingizni ishlatib o’zingizni saqlamoqchi bo’lsangiz ham, xayollaringizni tovush tezligida boshqa tarafga olib qochmoqchi bo’lsangiz ham, baribir bu yomon o’y-xayollar yetib oladi. Natijada, qanchadan qancha qimmatli, bebaho daqiqalaringiz xayollar og’ushida yo’q bo’lib ketadi, zehningiz bu mavhum va kirli tushunchalar asiri bo’lib qoladi.

Qalb va boshning aloqalari tufayli, zehndagi bu iflosliklar vaqt o’tishi bilan qalbga o’tadi va qalbda “rayn” vujudga keladi. Rayn bir narsaning ustida mog’or hosil bo’lishi, hamma tarafini mog’or bosishi demakdir. Janobi Haq “Yo’q! Ularning qilgan kasblari qalblariga mog’or bo’lib o’rnashib qolgan xolos” (Mutaffifin, 83/14) deydi; Alloh Rosuli ham “Har gunoh ishlaganning qalbida qora bir nuqta vujudga keladi, bir dog’ qoldiradi. Agar banda tavba qilib voz kechib mag’firat tilasa, qalbi yana porlaydi. Takroran bu gunohni qilsa, bu dog’lar ortib boradi va oqibatda qalbini egallab oladi. Allohning Quronda zikr qilgani “rayn” ushbudir” hadislari orqali bu ilohiy bayonni va undagi “rayn” kalimasini sharh qilganlar. Ha, mog’or bosgan qalbning butun ufqlari qorayadi, bundan keyin u qalb yaxshini yomondan ajratish qobiliyatini yo’qotadi; oqni qora, qorani oq ko’rishni boshlaydi; va bundan keyin u qalbning o’ziga kelishi, qaytadan fitriy musaffoligini qo’lga kiritishi juda qiyin bo’ladi. Hattoki, yangidan o’zligiga qaytishi imkonsiz bo’lib qoladi.G’aflat va yomonliklar oqibatida deformasiya bo’lgan bir insonning to’xtamasdan chalinib, yiqilishining oldini olib bo’lmaydi.

Zehn iflosligining tahlikalari

Bu tahlikalarning boshida, konsenstrasiya yo’qligi, diqqatni jamlay olmaslik keladi. Zehn va qalbi parishon inson o’zi uchun birinchi o’rinda mashg’ul bo’lishi kerak bo’lgan ishlar uchun konsentrasiya qilaolmaydi; hayoti uchun eng kerak mavzularga e’tibor bermaydi. Qalbiy hayoti parishon bo’lgan inson hech qaysi mavzuga diqqatini jamlay olmaydi. Diqqatini bir nuqtaga jamlay olish juda ahamiyatlidir. Hattoki, Badiuzzamon hazratlari bir oynaga bo’lsa ham diqqatimizni jamlash orqali qalbimiz misollar olamiga darcha ochishi va g’aroyib narsalarni mushohada qilishligi mumkin ekanligini yozadi: “Ko’zgu emas, balki ko’zguga qaratilgan diqqati-nazar tufayli, ko’zguning tashqarisida xayolga bir deraza ochiladi”.

Ammo, afsuski, qalb va zehn parishonligi asosiy go’ya bo’lgan Alloh rizosiga diqqatimizni qaratishga to’sqinlik qiladi va insonning e’tiborini qaratishi kerak bo’lgan asosiy maqsaddan uzoqlashtiradi.

Boshqa bir tarafdan, zehn iflosligi insonni bekorchi va foydasiz narsalar, o’y-xayollar bilan mashg’ul qiladi va uning soniyalarini, daqiqalarini, soatlarini va shunday tarzda butun vaqtini o’g’irlab qo’yadi. Inson foydali narsalar o’qib, go’zal fikrlar bilan mashg’ul bo’lish, oxirat hayoti va Alloh bilan munosabati haqida tushunib, ruhoniy zavqlar bilan sayr qilish o’rniga, zehni ifloslanib, qalbi parishon bo’lsa, bekorchi o’ylar bilan vaqt o’tkazadi, zamonini isrof qiladi va tuyg’u va tushunchalari jihatida ham katta yo’qotishlarga duchor bo’ladi.

Zehn iflosligining eng buyuk zarari, balki, ichimizda zuhur bo’ladigan “kalomi nafsiy” shakldagi “sabbu shatmlar”dir; ya’ni, tilda aytmasak ham o’y-fikrlarimizda namoyon bo’lib qalbimizni va ongimizni mashg’ul qilib qo’yadigan noo’rin va xunuk so’zlar, jirkanch iboralar, sitam va shikoyatlardir.

Masalan bir insonning namoz o’qishini yoki ko’chalarda bekor kezishlarini kallangizga kiritib olgan bo’lsangiz, borib borib, tinmasdan xayolingizda u kishini tanqid qilasiz, ta’na qilasiz va oxirida bu xayollaringiz qalbingizdan shunday joy oladiki, qachonki u kishini eslasangiz “Voy, mujrim” deyishdan o’zingizni tiyaolmaysiz. Bu shakldagi sabbu shatmlar qalbni o’ldiruvchi va ruhni falj qiluvchi illatdir.

Xayollarimizga ham “Astag’firulloh”

Har bir inson Muhosibiy xassosligida o’y-xayollarini ham doimo hisobga tortishi, ularning kirligidan Allohga sig’inib, zehnidan o’tgan har xil o’y-xayollarga ham “Astag’firulloh” deyishi kerak. Vasvasa darajasiga keltirilmagan holda, insonlarda yomon xayollarga qarshi ham istig’for hissi rivojlantirilishi kerak. Chunki boshqalari haqida noo’rin shubhalarga borishlik, ongini bekorchi o’y xayollarga topshirib qo’yishlik, shubhalarga duchor bo’lishlik va shu o’y-xayollar, shubhalar oqibatida boshqalar haqida turli hukmlar chiqarishlik, insonga ko’p narsa yo’qottiradi, uni gunoh vodiylariga olib boradi va savob muhitidan uzoqlashtiradi. Shuning uchun insonlar o’zlarida nafsini hisob qilish tuyg’usini rivojlantirishlari kerak: boshqalarning katta katta gunohlarini ko’raolmay qoladigan darajada o’z nuqsonlari bilan mashg’ul bo’lsinlar. Hatto, birortasi tushida biror gunoh ishlasa, istig’for qilsin va “Agar mening xayolim fisqqa ochiq bo’lmaganda, bu gunoh tushimga kirmagan bo’lardi” desin.

Haqiqiy huzur va saodatga zehnning parishonlikdan qutqarilishi, qalbning aminlik va rohatga yetkazilishi orqali bo’ladi. Zehni bulg’anmagan inson har onda qanotlari yozilgan ruhi vositasida qalbining so’ngsiz kengliklari bo’ylab parvoz qilib haqiqiy baxtga erisha oladi. Bu saodatga erishishning eng buyuk sharti zehn kutubxonasining top-toza, musaffo fikrlar bilan to’ldirilishi va qalb xazinasining salim tug’ular bilan nurlantirilishidir.

Shu yerda Epiktos’ning mavzuga doir ibratli bir iborasini keltirish bilan mavzuga nuqta qo’ysak:

“Yomon xayollarga yaqinlashganingda, ilk fursatda ulardan qutulishga, u tahlikali maydondan uzoqlashishga intil. Aks holda xayollaring seni shunday vodiylarga olib ketadiki, hech qachon orqaga qaytaolmaysan”.