Tadqiqotlari o’tgan zamonga cheklanib qolgani uchun, tarixchilar davlatlarning zamonaviy muammolarini tahlil qilishlari uchun yetarli darajada ma’lumotlarga ega emasdilar. Siyosatchilarni esa bugungi kunni yaxshiroq tushunishga ehtiyojlari bor edi. Ayni mana shu maqsad sababli yangi bilim sohalari dunyoga keldi. Ularning ichida uchta asosiylari : iqtisodiyot, siyosatshunoslik va jamiyatshunoslik. Lekin, nimaga tarixni o’rganish uchun bitta soha kifoya qilgani holda, bugungi kunni tushunish uchun uchta sohaga ehtiyojimiz bor ? XIX asrda hukmron bo’lgan liberal ideologiyaga ko’ra bir zamonaviy hayot uchta mustaqil sferaga bo’linadi : bozor, davlat va fuqarolar jamiyati ( civil society). Bu uch sferani har birining o’ziga xos mantig’i bor, shuning uchun ularni ham ijtimoy hayotda, ham intellektual hayotda ajratib olish maqsadga muvofiq. Va, ularni farqli yondoshuvlar orqali o’rganish kerak : bozorni iqtisodshunoslar ; davlatni siyosatshunoslar ; fuqarolar jamiyatini jamiyatshunoslar.

Bu mavzuga doir boshqa bir savol : bu uch sferaga bog’liq obyektiv bilim qanday shakllanadi ? Bu savolga javob tarixchilarning javobidan farqli bo’ldi. Uchala soha vakillariga ko’ra bu uch sfera – bozor, davlat va jamiyat- hayoti empirik analiz orqali aniqlanishi mumkin bo’lgan va induktiv usul orqali umumlashtirilsa bo’ladigan qonun-qoidalarga bo’ysunadi. Shuning uchun ham bu uch soha vakillarining ilmiy yondoshuvlari aniq fanlar usullari bilan bir xil edi. Shu sababli bu uch soha (iqtisodshunoslik, siyosatshunoslik va jamiyatshunoslik) “nomotetik fanlar” deb ataldi. Ya’ni, ilmiy qonunlar ishlab chiqaradigan fanlar. Shu jihatidan bu bilimlar “idiografik” bilimlardan ya’ni hec ham bir-biriga o’xshamaydigan hodisalarni o’rganadigan va umumiy qonun-qoidalar o’rtaga qo’ymaydigan bilimlardan – masalan, tarixdan farqlanardi.

Bu zamonaviy bilimlar qaysi yo’nalishlarga yo’naldilar? Tarixchilar kabi, bu uch soha vakillari ham asosan besh davlatda faoliyat ko’rsatishar va eng avvalo o’z yurtlarini o’rganishardi. Iqtisodshunoslar, siyosatshunos va jamiyatshunoslar o’zlari ishlab chiqayotgan qonun-qoidalar, ilmiy xulosalarning to’g’riligidan hech qanday shubha qilishmas edi. Ular o’z xulosalarini isbotlash, haqqoniyligini isbotlash uchun empiric tadqiqotlarga tayanardilar. Xatoning oldini olishning eng ishonchli yo’li “kvantitativ” ma’lumotlarga ya’ni statistikaga tayanish edi.

Antropologiya va sharqshunoslik

Bu uch soha vakillari qarshisida yana bir muammo bor edi. Ularning ilmiy materiallari asosan o’zlari yashab turgan davlatlarga taalluqli edi va ular dunyoning juda kichik bir qisminigina o’rganayotgan edilar. Boshqa davlatlarni, boshqa iqlimlarda joylashgan mamlakatlar haqida bilimlar qanday shakllanishi mumkin edi? Buning ustiga yuqoridagi beshta davlat XIX asrning o’rtalaridan boshlab dunyoning katta bir qismida o’zlarining kolonial hukmronligini o’rnatishgan edi. Shuning uchun ham boshqa davlatlar, millatlarni o’rganish ehtiyoji bor edi. Lekin, Yevropalik olimlarga ko’ra haqiqiy zamonaviy davlatlar faqat Yevropa davlatlari bilan cheklanib, ularni o’rganish uchun ishlatiladigan ilmiy usullarni dunyoning boshqa qoloq davlat va millatlarini o’rganish uchun qo’llanish noo’rin edi. Shu sababli ikki yangi soha kelib chiqdi.

Ulardan biri antropologiya deb nom oldi. Ilk antrpologlar istelo qilingan millatlarni o’rganishardi. Ularga ko’ra bu millatlar zamonaviy texnologiyadan mahrum, o’zlariga xos yozuvga ega emas va har bir guruhning o’ziga xos diniy aqida-ishonchlari bor edi. Bu millatlarni asosan “qabilalar” deb atashdi: bular o’z urf-odatlariga, umumiy til va ba’zida siyosiy strukturaga ega bo’lgan oz sondagi guruhlar. XIX asr lug’atida bu qabilalarga “primitiv xalqlar” iborasi qo’llanildi.

Bu qabilalarni o’rganishning asosiy shartlaridan biri, ularning zamonaviy davlatlardan birining siyosiy hukmronligiga tobe qilinishi edi. Zamonaviy davlat bu qabilalar o’rtasida tartib-intizom va tinchlikni ta’minlar edi. O’rganuvchi olimlar bilan o’rganilayotgan odamlarning madaniyatlari farqli bo’lgani uchun, tadqiqotchilar asosan “ichdan kuzatish” (participatory observation) usulini qo’llardilar: tadqiqotchi ushbu guruhlar bilan birga yashab, ularning tilini, urf-odatlarini o’rganishga va tahlil qilishga harakat qilardi. Ko’pincha u mahalliy tarjimonlardan foydalanardi. Arxiva va kutubxonalardagi ilmiy faoliyatdan farqli ravishda, hayotiy sharoitlarda olib borilgan tadqiqotlar natijasida “etnografiya” yuzaga keldi.

Bu “primitiv xalqlar”ning o’z tarixlari yo’q deb hisoblanardi va ularga madaniyat zamonaviy millatlar tarafidan olib kelindi. Bu ta’sir natijasida madaniy o’zgarishlar yuzaga keldi deb hisoblanardi. Shuning uchun etnograflar, bu madaniy o’zgarishlardan ta’sirlanmagan, asrlardan beri o’zgarmagan urf-odatlarni topib o’rganishga harakat qilishardi. Bundan tashqari, etnograflar, ilmiy faoliyatlari bilan bir qatorda, kolonialistlar bilan tobe xalqlar o’rtasida vositachilik qilishardi: ular hukmron millatlarga tobe xalqlarning urf-odatlarini tushuntirishga va bu orqali ularni yaxshiroq nazorat qilishga yordam berishardi.

Lekin dunyoda faqatgina primitiv xalqlargina yashamasdi. Yevropadan tashqarida joylashgan keng hududlarda XIX asr tili bilan aytganda « buyuk sivilizasiyalar » joylashgan edi : Xitoy, Hindiston, Eron va Arab dunyosi. Butun bu hududlarning umumiy nuqtasi bor edi : ularni har birining o’z tili, o’z yozuvi, xristianlikdan farq qiladigan asosiy bir dini bor edi. Bunga sabab butun bu hududlarda tarixda, hattoki yaqin o’tmishda byurokratik usulda boshqarilgan « dunyoshumul imperiyalar »ning poytaxtlari mavjud bo’lgan edi. Va har bir hududda bir buyuk sivilizasiya shakllangan edi.

Lekin, XIX asrda bu buyuk sivilizasiyalarni birlashtirib turgan yana bir umumiy jihat bor edi : ular o’zlarining oldingi harbiy va texnologik qudratlarini yo’qotishgan edi. Shuning uchun ham yevropaliklar bu xalqlarni zamonaviy deb qabul qilishmas edi. Shu bilan bir qatorda ularni primitiv deb ham bo’lmas edi. Shuning uchun ham yana bir bor bu xalqlarni o’rganish uchun mos keladigan o’ziga xos tadqiqot usullarini ishlab chiqish kerak edi. O’z tili, o’z dini va uzoq asrlik tarixiga ega bo’lgan, ularni o’rganmoqchi bo’lgan har qanday insonga o’z kodlarini qabul qildiradigan bu xalqlarni o’rganaoladigan bo’lish uchun olimlar uzoq yillar davomida tayyorgarlik ko’rishlari kerak edi. Ayniqsa, tilni yaxshi bilish kerak edi. Ilk mutaxassislar o’zlariga “orientalist” – sharqshunos- deb ta’rif berishdi. Bu ta’rif Yevropada tarqalgan G’arb va Sharq o’rtasidagi tarixiy ajratishdan kelib chiqdi.

Orientalistlar nimani o’rganishardi? Ma’lum bir ma’noda, ular ham etnografiya bilan shug’ullanishardi desa bo’ladi. Ya’ni ular o’zlari yangi kashf qilgan urf-odatlarni tushunishga harakat qilishardi. Lekin, ko’pincha bu etnografik faoliyat “primitiv xalqlar” bilan bo’lganidek hayotiy sharoitlarda emas, balki kutubxonalarda saqlanin kelgan kitoblarni o’rganish orqali olib borilardi. Shu yerda bu sharqshunoslarni qiynab kelgan savol “nimaga bu buyuk madaniyatlar yevropa xalqlari kabi zamonaviy emas?” degan savol edi. Sharqshunoslarga ko’ra bu sivilizasiyalar madaniyatidagi qaysidir bir element ularni “turg’unlash”tirib qo’ygan edi. Bu turg’unlik natijasida ular uchun zamonaviylikka qarab harakat qilish imkoniyati yo’qolgan edi. Mantiqan, bu xalqlar rivojlanaolishlari uchun Yevropaning yordamiga muhtoj edilar.

Antropolog-etnograflar va sharqshunoslar yagona epistemologik asosga suyanishardi: ular insoniyatning umumiy belgilaridan ko’ra ko’proq o’zlari o’rganayotgan xalqlarning xususiyatlarini diqqat markaziga olishardi. Shuning uchun ham ularning ilmiy usuli “nomotetik” emas, balki ko’proq “idiografik” edi. Ilmda mavjud ikki madaniyatga bo’linishda, bu olimlar o’zlarining “gumanitar”, “germenetik” guruhga oidligini ta’kidlashardi.

Bunday universitetlarning paydo bo’lishi, fakultetlarga bo’linish va turli sohalarning vujudga kelib ixtisoslashishlari XIX asrdan boshlab rivojlanib keldi. Va, bilimning har bir sohasida, olimlar universitetdan tashqarida strukturalar tuzdilar: ilmiy jurnallar, ilmiy assosiasiyalar, va hatto bilimlarni arxivlash uchun alohida kutubxona kategoriyalari qurildi. 1914 yildanoq har bir sohaning o’z nomiga, metodolgiyasiga, strukturasiga ega bo’lishi norma bo’lib qabul qilingan edi.

Bu murakkablikka qaramasdan, mushkul savol o’rtaga chiqdi: ijtimoiy voqelikni qaysi fakultet o’rganadi? 1789 yilgi Fransiya Inqilobi va uning natijasida madaniyatdagi keskin o’zgarishlar natijasida bu savolning dolzarbligi ortib bordi. Chunki Fransuz inqilobi ikki inqilobiy fikrni ommalashtirgandi. Birinchisi, siyosiy o’zgarish bu favqulodda yoki g’alati holat emas, balki doimiy va oddiy holatdir. Ikkinchi fikrga ko’ra esa, bundan buyon suverenitet – ya’ni, bir davlatning o’z hudidida amal qilinadigan qarorlarni mustaqil holda qilish huquqi- bir qirol shaxsiga yoki bir qonun chiqaruvchi assambleyaga bog’lab qo’yilgan emas. Balki, suverenitet to’g'ridan to’g'ri xalqqa oid. Faqat xalqgina ma’lum bir tizimga legitimlik beraoladi.

Shu ikki g’oyaning keng tarqalishi va hamma tomonidan qabul qilinishi natijasida, ijtimoiy hayotda o’zgarish sabablari va dinamikalarini, hamda xalq qanday qilib bir qarorga kelishini o’rganishning ahamiyati ortdi. Ushbu o’zgarishlar bugungi kundagi ijtimoiy fanlar vujudga kelishiga zamin yaratib berdi.

Bu ijtimoiy fanlar ikki madaniyatli universitet madaniyatining qayerida joylashgan edi? Bu savolga javob berish mushkul, hatto ba’zilarga ko’ra imkonsiz. Ilk diqqatni tortadigani ijtimoiy fanlar “aniq fanlar” va “gumanitar fanlar” o’rtasida joylashgan. Lekin bu o’rni ham aniq emas. Ijtimoiy fanlar vakillarining o’zlari ikkiga bo’lindilar. Ularning bir qismi sof fanniy, ilmiy usulga berilgan bo’lsalar, boshqa qismi ko’proq gumanitar fanlar metodlariga tortar edilar. Ijtimoy fanlar o’rtasidagi bu bo’linish natijasida hatto bu kategoriyaning umuman bo’linib ketish xavfi ham paydo bo’lgan edi.

Ijtimoiy fanlarning eng ko’hnasi shubhasiz tarixdir. XIX asrda Leopold Ranke’ning tarixshunoslikda yondoshishi inqilobiy burilish yasadi. Rankega ko’ra tarixni “qanday sodir bo’lgan bo’lsa, shunday yozish kerak” edi. Ranke shohlarni maqtashga berilgan yoki millatlarni ko’klarga ko’tarish uchun turli afsonalar o’ylab topishni kasb qilib olgan “qasidashunos” tarixchilarni qattiq qoralab chiqdi. Ranke bunday afsona va masallardan holi, sof ilmiy usulga asoslangan tarixshunoslikni taklif qilib chiqdi.

Bu tarixni kitoblarga bitishning aniq usulini ham taklif qilib chiqdi: o’rganilayotgan davrlarda b’olib o’tgan voqealarni tasvirlovchi va o’sha vaqtda yozilgan hujjatlarni topish kerak. Bu hujjatlar arxivlarda saqlanadi. Bu hujjatlarni o’rganib chiqayotgan tarixchilar yodda tutishlari kerakki bu hujjatlarni yozgan mualliflar kelajakdagi tarixshunoslar uchun emas, balki o’z zamonasidagi voqealar haqidagi fikrlarini bildirish uchun yozganlar. Shuning uchun tarixchilar bu hujjatlardan ehtiyotkorlik bilan foydalanishlari kerak. Ularning obyektivlik darajasini tekshirib ko’rishdan oldin, ulardagi fikrlarni shundayligicha qabul qilmasliklari kerak. Subyektivlik ehtimolini yana ham kamaytirish uchun, tarixshunoslar “hozirgi vaqtimiz” tarixini emas, “o’tgan vaqt” tarixini o’rganishlari kerak. Chunki bugungi kun haqida yozilgan yozuvlarda zamonamizning ehtiroslari hali ketmagan bo’ladi. Buning ustiga yashab turgan zamonamizga tegishli hujjatlar arxivlari hukumatlar nazorati ostida bo’ladi va ularga ma’lum bir vaqtdan (50-100 yil) oldin murojaat qilib bo’lmaydi.

Ma’lum bir darajada “fanniy” yondoshishlariga qaramasdan, tarixchilar gumanitar fanlar fakultetida joylashishni ma’qul ko’rishdi. Tarixchilar faylasuflarning spekulativ usullarini rad etganlari uchun bu g’alati ko’rinishi mumkin. Tarixchilar empirik yondoshish tarafdori bo’lganlari uchun, ular ko’proq aniq fanlarga yon bosadi deb taxmin qilish mumkin edi. Lekin shunday bo’lsa ham, tarixchilar boshqa aniq fanlarda ishlatiladigan ommaviy ravishda umumlashtirishlarga shubha bilan qarardilar. Ularning maqsadi faktlarga tayangan holda obyektiv va universal qoidalar yoki umumiy gipotezalar ishlab chiqish emas edi. Ular har bir hodisani o’ziga xos kontekstda analiz qilishni ma’qul ko’rishardi. Ularga ko’ra insonlarning ijtimoy hayoti tabiiy fenomenlardan farqli edi. Bu farqning sababi insondagi iroda hisoblanadi. Bu “inson faktori” (human agency)ga urg’u berish tarixchilarni o’zlarini “ilm odamlaridan” ko’ra ko’proq “gumanist” deb hisoblashga undadi.

Tarixchilarga ko’ra qanday hodisalar o’rganishga arziydigan ahamiyat tashir edi? Ular ma’lum bir hodisalarni ajratib tanlab olish uchun ba’zi qarorlar qabul qilishlari kerak. Oldinlari yozib ketilgan hujjatlarga tamomiyla bog’lanib qolish tadqiqotlarining obyektivligiga shubha solib qo’yardi: chunki bu hujjatlarning ko’pchiligi siyosiy davralarga yaqin bo’lgan shaxslar: diplomatlar, yuksak mansabdorlar va amaldorlar tarafidan yozilgan. Bundan tashqari tarixchilarning ishi yozma manbalarning mavjudligiga bog’liq edi. Shuning uchun ular birinchi navbatda yozma manbalar topish imkoni bo’lgan o’z mamlakatlari ustida tadqiqotlar olib borardilar.

Bu tarixchilarning asosiy qismi besh davlat hududida yashar edi: Fransiya, Buyuk Britaniya, AQSh va hozirgi Germaniya va Italiya hududlarida joylashgan siyosiy birliklar. Ayni vaqtda bir davlatning tarixi nimalarni o’z ichiga oladi degan savolga ham javob beris kerak edi. Geografik va vaqt chegaralari qanday belgilanadi? Tarixchilarning ko’pchiligi imkonlari boricha o’zlari joylashgan davlatning har bir davrdagi territorial chegaralari bilan cheklanishni ma’qul ko’rishdi. Masalan ,Fransiyaning 19 asr tarixi, o’sha davrda Fransiya tarkibiga kirgan hududlardagi tarixni o’z ichiga olardi. Bu qaror albatta arbitrar qaror edi. Shunday bo’lsa ham, bunday qaror orqali o’sha vaqtda hukmron bo’lgan ideologiya – millatchilik ideologiyasi mustahkamlandi. Bunday yo’sinda is tutish taalluqli millatlar tarafidan dastaklanib keldi.

XVIII asrning o’rtalariga qadar dunyoni va insoniyat hayotini tushunib yetishlik uchun asosiy manba diniy manbalar, diniy arboblar hisoblanardi. « Haqiqat nima ? » degan savolga javobni faqatgina diniy manbalardan axtarilardi. XVIII asrning o’rtalaridan boshlab, bu kabi eksistensial (dunyoning, insonning mavjudiyatiga, mohiyatiga taalluqli) savollarga javoblarni diniy manba va vakillarga murojaat qilmasdan topish mumkin deb hisoblagan guruhlarning ovozlari tobora dadillashib bordi. Diniy manbalarga asoslanmagan yechimlar, tushuntirishlar tobora yoyila boshladi. Faylasuflar insonning mehnat natijasida ilmni qo’lga kirita olishga qodirligini isbotlash uchun kitoblar yozishni boshladilar. Bulardan Descartes va Spinoza kabilar diniy bilimlarni insonning shaxsiy hayoti doirasiga cheklab, ularni bilimning asosiy strukturalaridan ajratib qo’yishdi.

Bu faylasuflar teologik tushuntirishlarga qarshi chiqib, inson haqiqatlarni faqatgina aqliy qobiliyatlari bilan anglab yetishga qodirligini ilgari surishardi. Ularning bu fikr, tezislarini tobora ko’pchilik qabul qilganligi bilan birga, vaqt o’tgan sari ba’zi mutafakkirlar faylasuflarning bu iddaolari ham aslida diniy- teologik iddaolar kabi ekanligini va faqatgina aqlga, fikrga qarab qaror berish, bir ilohiy manbaga tayanib ish tutilgandek arbitrar ( y’ani, bir tarafning irodasi qo’llanilgan holda qabul qilingan) tarzda ekanligini ko’rsata boshlashdi. Bu mutafakkirlarga ko’ra asosiy e’tiborni empirik analizlarga ya’ni tabiatni, voqelikni, narsalarni kuzatish davomida qo’lga kiritilgan ma’lumotlar, bilimlarga qaratish kerakligini ta’kidlashardilar. 19 asrning boshlarida Laplace quyosh sistemasi haqida yozgan kitobini Napoleonga taqdim qilganida, uning kitobida bir marta ham Xudo nomini uchratmagani Napoleonning diqqatini tortadi. Shunda, Laplace « Mening bunday gipotezaga hech qanday ehtiyojim bo’lmadi » deb javob beradi. Bu fikr odamlarini bugunki kunda olimlar, fan odamlari deb atasak bo’ladi. Lekin, shuni aytib o’tish kerakki, o’sha vaqtlardagi bilim tushunchasi fan va falsafa o’rtasidagi chegarani aniq belgilab bermagandi. Shuning uchun Immanuel Kantning ayni onda va ayni yerda astronomiya, she’riyat va metafizikani o’qitishi oddiy hol edi. U ayni paytda millatlar orasidagi aloqalar haqida ham kitob yozgandi. Shunday qilib u vaqtlarda bilim deganda butun va bo’linmagan keng bir soha tushunilardi.

Bugun ba’zilarning ta’riflagan falsafa va fan o’rtasidagi « ajralish » XVIII asrning oxirlarida ro’y berdi. Bu ajralishning sababchilari empirik bilimlar tarafdorlari edi. Ularga ko’ra haqiqatga olib boradigan yagona yo’l empirik kuzatishlarga asoslanib, induktiv metodlarga tayangan holda ishlab chiqilgan nazariyalar ishlab chiqarishdadir. Bu kuzatish, tajribalarni keyinchalik boshqalar ham takrorlab, ilgari surilgan nazariyalarni to’g’ri yoki noto’g’riligini tekshirib ko’ra olishlari kerak. Bu fan himoyachilari uchun diniy va metafizik manbalar asosida rivojlantirilgan deduktiv tasdiqlar oddiy bir spekulasiya bo’lib, haqiqat bo’la olmaydi. Shuning uchun ular o’zlarini faylasuf deb atashlariga qarshi chiqdilar.[1]

Zamonaviy universitetlar ham ayni shu vaqtlarda hozirgi shakliga kelishni boshladi. O’rta asr universitetlaridan farqli ravishda, zamonaviy universitetlarda oldingiday ruhoniy va teologlar emas, balki doimiy ravishda va maosh evaziga ishlaydigan professorlar ta’lim beradi. Professorlar « fakultet »larda top’langanlar va ushbu fakultetlar qoshida « departamentlar » – bo’limlar ham mavjud. Har bir departament ma’lum bir sohada ixtisoslashadi va studentlar ma’lum bir diplomni qo’lga kiritgunlariga qadar ta’lim oladilar.

O’rta asr universitetida to’rtta fakultet mavjud edi : teologiya (ilohiyot), tibbiyot, huquq va falsafa. XIX asrda falsafa fakulteti deyarli hamma yerda ikki ayri fakultetga bo’lindi : biri « aniq fanlar »ni o’rgansa, ikkinchisi bugungi kunda ba’zida « gumanitar (humanities) », ba’zida « san’at (arts) » bilimlari deb ta’rif etiladigan bilimlar bilan shug’ullanardi. Shunday ravishda Charles P. Snow ta’biriga ko’ra ikki madaniyatli universitet shakllandi. Bu ikki madaniyat bir biri bilan yagona, eng kamida esa, eng maqbul bilim qozonish yo’li kimga tegishli ekanini tortishib keldi. Bir tarafdan, aniq fanlar empirik tadqiqotlar va gipotezalarni tajriba orqali tekshirishga urg’u berardilar. Gumanitar fanlar esa empatik usullarga ya’ni boshqa manbalarga, boshqa fikrlarga bog’langan holda bilim qozonish usuliga imtiyoz berardilar. Bu usul keyinchalik germenetik (talqin qiluvchi, tafsir, sharh qiluvchi) tushunish nomi ostida tanildi. Hozirgi kunda bu ikki madaniyatni birlashtiradigan yagona diplom Falsafa doktorligi hisoblanadi.

Aniq fanlar fakultetlariga ko’ra, gumanitar fanlar haqiqatni ajrata olishga ojiz. Bilim hali turli bo’limlarga bo’linib ketmagan chog’larda, “to’g’ri”, “yaxshi” va “go’zal”ni qidirish bir biriga chambarchas bog’liq va hamohang edi. Lekin, bundan buyon aniq fanlar vakillari “go’zal” va “yaxshi”ni qidirish ularning ishi emasligini, balki ularning maqsadi “to’g’ri”ni topish ekanligini ta’kidlashardi. Ular yaxshi va go’zalni faylasuflarga qo’yib berishdi. Bilimlarning bu ikki buyuk shoxga ayrilishi haqiqatni izlash bilan yaxshi va go’zalni qidirish o’rtasida buyuk bir to’siq yaratdi. Shuning uchun ham ko’pchilik olimlar o’zlarini qadriyatlarga befarq ( value-neutral) deb elon qilishdi.

davomi bor…

[1] Induksiya – ma’lum miqdorda yakka holdagi fakt, hodisa va jarayonlarni kuzatish orqali, shu kuzatishlarga tayangan holda ishlab chiqarilgan umumiy xulosa chiqarish. Bu usul bo’yicha, oldin ko’p miqdordagi obyekt yoki jarayonlar yaxshilab kuzatiladi, o’rganib chiqiladi, keyin ushbu kuzatishlardan yagona, umumiy xulosa chiqariladi. Induksiyada mantiq asosiy o’ringa ega emas, tajriba birlamchi ro’lga ega. Faktlardan qoidaga qarab, yakka holdagi ko’plab o’rnaklardan yagona umumiy xulosaga qarab boriladi. Xususiy holatlar, fikrlardan umumiy bir xulosa ishlab chiqiladi.

Deduksiya – oldindan mavjud bo’lgan bir umumiy haqiqat, umumiy prinsipning o’ziga xos tartibli fikrlash va mantiq qoidalariga asoslangan holda, maydaroq, yakka holatlarga tadbiq qilinishiga aytiladi. Deduksiyada umumiy bir gipoteza hayotdagi mavjud yakka holatlar orqali tekshirib chiqiladi. Bu umumiy prinsip oldindan mavjud, va holatlarni faqatgina bu prinsipni tekshirish, tatbiq qilish uchungina o’rganiladi. Bu yerda birlamchi o’rinda mantiq turadi ; tajriba esa ikkilamchi hisoblanadi.

Kirli zehnlar va parishon qalblar

Vijdonning to’rt asosiy elementlaridan biri bo’lgan zehnning haqiqiy g’oyasi marifatullohdir. Shuning uchun, zehn doimiy ravishda Allohga olib boradigan yo’llar, bu yo’llardagi to’siqlar va ushbu to’siqlarning oshib o’tilishi uchun kerak bo’lgan nazariy bilimlar bilan mashg’ul bo’lishi ; keyingi bosqichda esa, bu nazariy bilimlarni amalda qo’llashga yordamchi bo’ladigan ma’lumotlar bilan ozuqalanishi kerak.

Tushunmoq, o’rganmoq va yod olmoq qobiliyatlarini o’z ichiga olgan, ongimizga kiradigan butun ma’lumotlarni to’plab arxivlaydigan va misli bir kutubxona vazifasini bajaradigan zehnimiz, ko’pincha nuqsonli tushunchalar, yanglish qabullanishlar va botil ishonchlar istilosiga duchor bo’ladi ; kir va xunuk manzaralar, qo’pol tovushlar va yomon so’z chiqindilari bilan to’lib qoladi. E’tirof etish kerakki, marifatulloh bilan uzoq-yaqindan aloqasi bo’lmagan har bir narsa zehnda u yoki bu miqdorda bir dog’ qoldiradi va zehnning kirlanishiga sabab bo’ladi.

Shaytoniy o’qlar

Zehn, eng birinchi navbatda gunohlar, xatolar, yanglishliklar va yomonliklar bilan kirlanadi. Har bir gunoh, har xato va yomonlik zehnda albatta bir iz qoldiradi. Inson ko’pincha bu kirlanishning farqida bo’lmasa ham ba’zi vaqtlarda ularning natija va namoyishini ko’ngil va tuyg’ularida his etadi. Bu kirlanish insonda yaxshi va xayrli ishlar qilish orzusini sindiradi, solih amallarga doimo intilish istagini ozaytiradi va yomonliklarga mayl kuchini orttiradi.

Bugungi kun insonlari zehn bulg’anishi ofatiga ma’ruz qolganliklari jihatidan ma’lum bir ma’noda baxtsiz hisoblanadilar. Bugun bozor-o’charga, ko’chaga har chiqqanlarida ko’z yo’li bilan turli haromlarga kirishlari deyarli aniq haqiqatdir. Ruh dunyolarini bulg’aydigan manzaralar keng tarqalgan. Quloqlar kir, ifloslik tashiydi, tillar ifloslik chiqarmoqdalar. Odobsiz so’zlar tinglanilmoqda, jirkanch iboralar qo’llanilmoqda, tinmasdan u yoki bu kishi haqida noo’rin gaplar qilinmoqda; suhbatlar g’iybat bilan boshlanmoqda, yolg’on bilan davom etmoqda va oxirida tuhmatlar bilan tamomlanmoqda. Gapirganlar ifloslik tarqatmoqdalar; ularga moyil bo’lib tinglayotganlar ham ularga qo’shilib iflosliklarga cho’mib ketmoqdalar. Shu tariqa juda jiddiy zehn iflosligi, bulg’anishiga duchor bo’lib kelmoqdamiz.

Bu yomon ahvol shaytonning kirib kelishi uchun moyil bir zamin tayyorlamoqda va shayton bu bulg’angan zehnlardan o’z maqsadlari yol’ida foydalanmoqda. Oqibatda, insonlar toza bir qalb bilan Allohga yuzlanmoq imkonini topaolmayaptilar. Hattoki, zang va dog’ kabi bo’lgan u gunohlar tavba bilan tozalanmasa, vaqt o’tishi bilan bu kirlar yig’ilib qalin bir parda holiga kelib, Allohdan keladigan tajallilar yo’llarini to’sib qo’ymoqda, rahmat shabodalari va ilohiy inoyatlarga mone’ bo’lib, u bechora va himoyasiz qalblar shaytondan keladigan kufr o’qlariga qulay bir nishonga aylanib qolmoqda.

Shuning uchundirki, ummatini bunday bir musibatga qarshi ogohlantirgan Alloh Rosuli (sollallohu alayhi vasallam) : “nazar shaytonning zaharli o’qlaridan biridir” demoqdalar va Janobi haq’ning shu iltifotkorona bayonini keltirmoqdalar: “Kim mening qo’rquvimdan haromga boqishni tark qilsa, qalbiga shunday bir imon lazzati va halovatini qo’yamanki, zavqini ko’nglining chuqurliklarida his qiladi”.

Tashqaridan keladigan gunoh hujumlariga qarshi ummatini jiddiy tarzda ogohlantirgan Rosululloh hazratlari (sollallohu alayhi vasallam), xotin-erkak hammasi birlikda iffat pardalariga o’rangan va Hajdan Arafotga qaytayotgan onlarda ham o’zi bilan birga egariga mingashtirib olgan Fazl ibn Abbosning boshini, nazari ayollarning yuziga tushmasin deb, o’ngga chapga o’girardi. Zamon- saodat asri; mavsum – Haj mavsumi; egariga minilgan zot – Alloh Rosuli (sollallohu alayhi vasallam) va yuzi tinmasdan o’ngga chapga burilayotgan shaxs iffatida hech kimning shubhasi bo’lmagan Fazl edi. Haromga imkon bo’lmagan shunday bir vaziyatda ham haromga ko’zi tushmasin deb Fazlning yuzini u yonga bu yonga burayotgan Alloh Rosuli (sollallohu alayhi vasallam) bu harakati bilan bu mavzuda naqadar jiddiy ekanligini ko’rsatmoqdalar va ummatiga ochiq bir o’rnak berayotgan edilar.

Rosuli Akram Hazratlari boshqa bir vaqtda Hazrati Aliga “Ey Ali, birinchi qarash sening foydanggadr, faqat ikkinchisi sening zararinggadir” deganlar; ilk qarash tasodifiy bo’lishligi uchun bir mas’uliyatga sabab bo’lmasligini, lekin ikkinchi marta boqish irodadan kelib chiqqanligi tufayli, uning gunoh bo’lib yozilishini urg’ulaganlar; haromga olib boradigan yo’lni boshlanishidanoq darhol yopib, gunohlarga hech qanday imkon bermaslik kerakligiga e’tiborimizni qaratganlar.

Tashqi sabablardan zehn bulg’anishi

Tashqaridan kelgan bu dog’ va iflosliklar bilan bir qatorda, tashqi dunyoning ichimizda aks etishi orqali vujudga keladigan noo’rin va xunuk o’y-xayollar ham salbiy iz qoldiradi. “Falonchi nimaga bunaqa dedi? Falonchi nega bunday qildi?” kabi mavhum fikrlar xuddi zirava kabi zehnimizga kirib, hislarimizni yaralaydi. Hattoki u so’z va harakatlar sizga qaratilgan bo’lmasa ham, xuddi ularga duchor bo’lgan insonlarning ahvoli haqida firklar, tortishish sizning vazifangizdek, bu muammoni bartaraf qilishga hech qanday imkoningiz bo’lmasa ham, bekorchi yomon taxminlarga (su’i zan) borasiz, ichingizdagi vahimalarni kattaytirib, o’zingizni yeb bitirasiz va shu yo’sinda zehningizni bulg’aysiz. Aslida bunday zehn iflosligi yana ham keng va xavfli darajadadir, va afsus va nadomatlar bo’lsinki, ko’p insonlar aynan shu tarzdagi zehn bulg’anishiga mubtalo bo’lganlar.

Inson bozor-o’chardan, yomonliklar yoyilgan mahallalardan va gunohga kirish ehtimoli bo’lgan yerlardan o’zini saqlagan holda tashqaridan keladigan gunoh dog’lariga qarshi choralar ko’rishi mumkin. Ammo xayol va tasavvurdan qochmoq juda qiyin. O’tirganda ham, turganda ham, yeb-ichganda ham o’y-xayollaringiz doimo siz bilan birgadir. Ulardan uzoqlashmoq uchun uxlamoqchi bo’lsangiz, ko’zlaringizni yumishingiz bilan shayton ularni ko’zmunchoq donalari kabi oldingizga sochib tashlaydi. Bunday holatda uyquni ham unutasiz va yosh bolalar kabi o’y-xayollaringiz bilan o’ynab boshlaysiz. “Falonchi nimaga bu qadar vafosiz? Pistonchi nimaga shunchalik bemehr? Anavining nimaga Alloh bilan aloqasi bu qadar zaif?” degan savollar bilan zehningizni mashg’ul qilasiz. Aslida, bu kabi holatlarda qilinishi kerak bo’lgan ishlar Quron va Sunnat tarafidan belgilab qo’yilgan, kerakli usullar bayon etilgan. Ushbu usul va bayonlarga ko’ra harakat qilinish lozim bo’lgan holda, xayol va tasavvurlarimizni su’i zanlarga kirib ketishi borib borib zehn kirlanishiga sabab bo’lmoqda.

Bu zehn iflosligiga qarshi qanchalik tadbir olmang, avtomatdan to’xtamasdan chiqadigan o’qlar kabi keladigan tovush, so’z va manzaralar baribir tasavvur va xayollaringizga kelib uriladi. Qanchalik aql-mantig’ingizni ishlatib o’zingizni saqlamoqchi bo’lsangiz ham, xayollaringizni tovush tezligida boshqa tarafga olib qochmoqchi bo’lsangiz ham, baribir bu yomon o’y-xayollar yetib oladi. Natijada, qanchadan qancha qimmatli, bebaho daqiqalaringiz xayollar og’ushida yo’q bo’lib ketadi, zehningiz bu mavhum va kirli tushunchalar asiri bo’lib qoladi.

Qalb va boshning aloqalari tufayli, zehndagi bu iflosliklar vaqt o’tishi bilan qalbga o’tadi va qalbda “rayn” vujudga keladi. Rayn bir narsaning ustida mog’or hosil bo’lishi, hamma tarafini mog’or bosishi demakdir. Janobi Haq “Yo’q! Ularning qilgan kasblari qalblariga mog’or bo’lib o’rnashib qolgan xolos” (Mutaffifin, 83/14) deydi; Alloh Rosuli ham “Har gunoh ishlaganning qalbida qora bir nuqta vujudga keladi, bir dog’ qoldiradi. Agar banda tavba qilib voz kechib mag’firat tilasa, qalbi yana porlaydi. Takroran bu gunohni qilsa, bu dog’lar ortib boradi va oqibatda qalbini egallab oladi. Allohning Quronda zikr qilgani “rayn” ushbudir” hadislari orqali bu ilohiy bayonni va undagi “rayn” kalimasini sharh qilganlar. Ha, mog’or bosgan qalbning butun ufqlari qorayadi, bundan keyin u qalb yaxshini yomondan ajratish qobiliyatini yo’qotadi; oqni qora, qorani oq ko’rishni boshlaydi; va bundan keyin u qalbning o’ziga kelishi, qaytadan fitriy musaffoligini qo’lga kiritishi juda qiyin bo’ladi. Hattoki, yangidan o’zligiga qaytishi imkonsiz bo’lib qoladi.G’aflat va yomonliklar oqibatida deformasiya bo’lgan bir insonning to’xtamasdan chalinib, yiqilishining oldini olib bo’lmaydi.

Zehn iflosligining tahlikalari

Bu tahlikalarning boshida, konsenstrasiya yo’qligi, diqqatni jamlay olmaslik keladi. Zehn va qalbi parishon inson o’zi uchun birinchi o’rinda mashg’ul bo’lishi kerak bo’lgan ishlar uchun konsentrasiya qilaolmaydi; hayoti uchun eng kerak mavzularga e’tibor bermaydi. Qalbiy hayoti parishon bo’lgan inson hech qaysi mavzuga diqqatini jamlay olmaydi. Diqqatini bir nuqtaga jamlay olish juda ahamiyatlidir. Hattoki, Badiuzzamon hazratlari bir oynaga bo’lsa ham diqqatimizni jamlash orqali qalbimiz misollar olamiga darcha ochishi va g’aroyib narsalarni mushohada qilishligi mumkin ekanligini yozadi: “Ko’zgu emas, balki ko’zguga qaratilgan diqqati-nazar tufayli, ko’zguning tashqarisida xayolga bir deraza ochiladi”.

Ammo, afsuski, qalb va zehn parishonligi asosiy go’ya bo’lgan Alloh rizosiga diqqatimizni qaratishga to’sqinlik qiladi va insonning e’tiborini qaratishi kerak bo’lgan asosiy maqsaddan uzoqlashtiradi.

Boshqa bir tarafdan, zehn iflosligi insonni bekorchi va foydasiz narsalar, o’y-xayollar bilan mashg’ul qiladi va uning soniyalarini, daqiqalarini, soatlarini va shunday tarzda butun vaqtini o’g’irlab qo’yadi. Inson foydali narsalar o’qib, go’zal fikrlar bilan mashg’ul bo’lish, oxirat hayoti va Alloh bilan munosabati haqida tushunib, ruhoniy zavqlar bilan sayr qilish o’rniga, zehni ifloslanib, qalbi parishon bo’lsa, bekorchi o’ylar bilan vaqt o’tkazadi, zamonini isrof qiladi va tuyg’u va tushunchalari jihatida ham katta yo’qotishlarga duchor bo’ladi.

Zehn iflosligining eng buyuk zarari, balki, ichimizda zuhur bo’ladigan “kalomi nafsiy” shakldagi “sabbu shatmlar”dir; ya’ni, tilda aytmasak ham o’y-fikrlarimizda namoyon bo’lib qalbimizni va ongimizni mashg’ul qilib qo’yadigan noo’rin va xunuk so’zlar, jirkanch iboralar, sitam va shikoyatlardir.

Masalan bir insonning namoz o’qishini yoki ko’chalarda bekor kezishlarini kallangizga kiritib olgan bo’lsangiz, borib borib, tinmasdan xayolingizda u kishini tanqid qilasiz, ta’na qilasiz va oxirida bu xayollaringiz qalbingizdan shunday joy oladiki, qachonki u kishini eslasangiz “Voy, mujrim” deyishdan o’zingizni tiyaolmaysiz. Bu shakldagi sabbu shatmlar qalbni o’ldiruvchi va ruhni falj qiluvchi illatdir.

Xayollarimizga ham “Astag’firulloh”

Har bir inson Muhosibiy xassosligida o’y-xayollarini ham doimo hisobga tortishi, ularning kirligidan Allohga sig’inib, zehnidan o’tgan har xil o’y-xayollarga ham “Astag’firulloh” deyishi kerak. Vasvasa darajasiga keltirilmagan holda, insonlarda yomon xayollarga qarshi ham istig’for hissi rivojlantirilishi kerak. Chunki boshqalari haqida noo’rin shubhalarga borishlik, ongini bekorchi o’y xayollarga topshirib qo’yishlik, shubhalarga duchor bo’lishlik va shu o’y-xayollar, shubhalar oqibatida boshqalar haqida turli hukmlar chiqarishlik, insonga ko’p narsa yo’qottiradi, uni gunoh vodiylariga olib boradi va savob muhitidan uzoqlashtiradi. Shuning uchun insonlar o’zlarida nafsini hisob qilish tuyg’usini rivojlantirishlari kerak: boshqalarning katta katta gunohlarini ko’raolmay qoladigan darajada o’z nuqsonlari bilan mashg’ul bo’lsinlar. Hatto, birortasi tushida biror gunoh ishlasa, istig’for qilsin va “Agar mening xayolim fisqqa ochiq bo’lmaganda, bu gunoh tushimga kirmagan bo’lardi” desin.

Haqiqiy huzur va saodatga zehnning parishonlikdan qutqarilishi, qalbning aminlik va rohatga yetkazilishi orqali bo’ladi. Zehni bulg’anmagan inson har onda qanotlari yozilgan ruhi vositasida qalbining so’ngsiz kengliklari bo’ylab parvoz qilib haqiqiy baxtga erisha oladi. Bu saodatga erishishning eng buyuk sharti zehn kutubxonasining top-toza, musaffo fikrlar bilan to’ldirilishi va qalb xazinasining salim tug’ular bilan nurlantirilishidir.

Shu yerda Epiktos’ning mavzuga doir ibratli bir iborasini keltirish bilan mavzuga nuqta qo’ysak:

“Yomon xayollarga yaqinlashganingda, ilk fursatda ulardan qutulishga, u tahlikali maydondan uzoqlashishga intil. Aks holda xayollaring seni shunday vodiylarga olib ketadiki, hech qachon orqaga qaytaolmaysan”.

1.

إِنَّ اللّهَ مَعَ الصَّابِرِين hikmati

Janobi Haq, Hakim ismidan kelib chiqqan holda, narsalarning yaratilishida bir zina kabi darajalar tartib qilgan. Sabrsiz odam oqibatini tushunmasdan harakat qilgani uchun, zinapoyalardan hatlab o’taman deb yiqilib tushadi yoki kamchilik, nuqsonlarga yo’l qo’yadi; maqsadiga yetishaolmaydi… Sabr esa mushkillarning kalitidir… Janobi Haqning inoyat va tavfiqi sabrli inson bilan birgadir…

Sabr uch xildir:

Birinchisi: Gunohlarga qarshi sabrdir. Bu sabr taqvodir.

Ikkinchisi: Musibatlar qarshisida sabrdirki, tavakkul va taslimiyatdir… Allohdan shikoyat qilinmaydi; aksincha, har qanday shikoyat Allohga arz qilinadi.

Uchinchisi: Ibodat ustida sabr qilishlik. Bu sabr insonni maqomi-mahbubiyatga olib boradi.

Badiuzzamon Said Nursi

2.

Sabr g’oyat foydali achchiq bir darmondirki, uni ichish ham yarani tuzatadi, ham zararlarni uzoqlashtiradi… Bir soat achchiq ta’mini totishga majbur bo’lsangiz ham, bir yilda ham ketmaydigan shirin mazasi uchun, sabr dorisini ichish kerak.

Sabr to’rt qismdir:

Birinchisi: Itoatda sabrdir.

Ikkinchisi: Yomonliklarni tark qilish uchun sabrdir.

Uchinchisi: bekorchi, foydasiz narsalar bilan mashg’ul bo’lmaslik uchun sabrdir.

To’rtinchisi: shiddat va balolar qarshisida sabrdir.

Sabrli inson, qazo-ofatlarning shiddat va qahridan, vahimadan, to’polon va janjallardan, dunyo mashaqqatlari va oxirat azoblaridan, nafsning bo’sh hoyi-havaslaridan, dushmanining yomon so’zlaridan, qisqacha qilib aytganda ming xil balodan qutulish yo’lini topadi va murodiga yetishadi. Ikki jahon saodatini qo’lga kiritadi, rizo maqomiga yetishadi. Sabrga kuchi yetmasdan vahimaga berilgan inson esa har qanday manfaatdan mahrum, har turli zararlarga ma’ruz bo’lib, yo’lg’iz qoladi.

Butun ilm va amallarning, har ma’rifat va komillikning vujudga kelish sababi sabr va bardoshdir.

Ibrohim Hakki, Ma’rifatnoma

Ham umr qisqadir.

Ham juda mas’uliyatli vazifalar ko’pdir.

Ham, modomiki abadiy hayot shu yerda turib qo’lga kiritiladi.

Ham, modomiki bu dunyo egasiz ham emas.

Ham shu dunyo mehmonxonasining bir Hakim va Karim bo’lgan Yurutib turguvchisi bor.

Ham, modomiki yaxshilik ham, yomonlik ham qarshiliksiz qolmaydi.

Ham, modomiki “La yukallifullohu nafsan illa vus’aha” hikmatiga binoan toqatimiz yetmaydigan narsalar bilan imtihon qilinmaymiz.

Ham modomiki zararli yo’lni qo’yib, zararsiz yo’l tanlanadi.

Ham modomiki dunyoviy do’stlar va darajalar qabr eshigiga qadardir.

Demak, albatta, eng baxtiyor inson : dunyo uchun oxiratini unutmasin, oxiratini dunyoga fido qilmasin, abadiy hayotini dunyo hayoti uchun buzmasin, bekorchi narsalar bilan umrini zoye’ etmasin; o’zini musofir his qilib musofirxona egasining qoidalariga bo’ysungan holda harakat qilsin; salomat bilan qabr eshigini ochib abadiy saodatga kirsin.

Badiuzzamon Said Nursi

Imon nima ?

Bizning maqsadimiz imonning fiqhiy manosini tushuntirish emas, balki, imonning hususiyati va uning hayotdagi o’rnidan gapirmoqchimiz.

Imon, mohiyati o’tkinchi, kichik va chegaralangan odam bolasining azaliy va abadiy va cheklanlamagan asosga bog’lanishligidir. Bu manbaga bog’lanishi natijasida, ayni manbadan yuzaga kelgan koinot va shu koinotga hukm qiladigan asosiy qonunlar va ushbu koinotda yashirilgan kuch va energiya manbalari bilan sog’lom bir aloqa qurishligidir. Su asnoda, inson o’zining shahsiy va kichik chegaralaridan chiqip buyuk koinotning kengliklariga ko’chishi ; sodda va qadri yo’q kuchining hadlaridan oship koinotning yashirin qudratli energiya manbalariga ochilishidir. Qisqa umrining chegaralarini yengib, Alloh’dan bosqa hech kim bilmagan cheksizliklarga qarap parvoz qilishligidir.

Bu bog’lanish, insonga bir kuch, davomiylik va hurriyat berishi bilan bir qatorda, uning shu koinot va unda mavjud bo’lgan go’zalliklar va o’z ruhi bilan sevgi aloqasi qurgan barcha borliqlardan foydalanishini ta’minlaydi. Bu holatda, hayot har yerda va har zamonda insoniyat uchun qurilgan ilohiy bir bayram marosimiga aylanadi. Bu esa, buyuk bir hursandchilik va tengi yo’q bir sevinchdir. Bunday holatda, inson, huddi bir do’stiga ochilgani kabi butun hayotga va koinotga ochiladi. Ular bilan do’stlashadi. Bu esa haqiqatda tengi yo’q bo’lgan bir yutuqdir. Bu tushunchaning yo’qotilishi esa haqiqatdan ham qo’rqinchli bir husrondir.

Shunday ekan, imon asoslari, buyuk va sharafli insoniyatning ham asoslaridir.

Yagona Hudoga qullik, insonni boshqa borliqlarga qullik qilish tubanligidan qutqaradi. Aksincha, butun qullar bilan teng bo’lishini bilish insonning qalbida sevinch uyg’otadi. Shuning uchun u hech kim oldida bukilmaydi. Barcha narsalar sohibi bo’lgan yagona Alloh’dan boshqa hech kimga bo’yin egmaydi. Insondagi haqiqy ozodlik hissi uning vijdonidagi va koinotdagi hodisalarning haqiqatidan ogoh bo’lishligidan kelip chiqadigan hurriyat tushunchasidir. Maydonda yagona qudrat yoki yagona ilohdan boshqa hech narsa yo’qdir. Hurriyat hissi shu tushunchadan maydonga keladi. Chunki bu, mantiqqa to’g’ri keladigan yagona yechimdir.

Rabboniylik, insonning tushunchalarini, qadriyatlarini, o’lchov va me’yorlarini, qonunlarini va o’zini Alloh’ga, koinotga va insonga bog’lagan ; butun narsalarning olinishi kerak bo’lgan yagona manbani belgilagan avtoritetdir. Bunday tushuncha hayotdan havo va havasni chiqarip tashlaydi. Bularning o’rniga shariat va adolatni qo’yadi. Mo’minning firkida o’z tuzumining qadrini yuksaltiradi. Uning butun johiliy tushuncha va qadriyatlardan, meyorlardan halos bo’lishi va yer yuzida ushbu manfiy bog’lardan kelip chiqqan qadriyatlarni oshib o’tishini taminlaydi. U bu qadriyatlarning ustiga chiqadi. Hattoki bir o’zi bo’lsa ham… Chunki, u bir o’zi bo’lsa ham johiliyatga Alloh’dan kelgan tushuncha, qadriyat va meyorlar bilan qarshi chiqmoqda. Bu qadriyatlar esa, Alloh’dan kelgani uchun, eng sog’lom va kuchli qadriyatlardir. Ularga bo’ysunish va hurmat qilish aqlga muvofiqroqdir.

Yaratgan va yaratilgan o’rtasidagi aloqalarning oydinlashishi, ilohlik maqomi bilan qullik maqomining butun haqiqati bilan aniq bo’lishi bu foniy insonni doimiy bol’gan haqiqatga bog’laydi. Bu voqea hech qanday tushunmovchilik va adashmovchilksiz va hech qanday vositasiz ro’y beradi. Insonning qalbida oydinlik, ruhida huzur, qalbida ishonch va do’stlik yerlashadi. Dunyoda, keraksiz va adolatsiz buyuklik davo qilishlikni, asossiz va yasama qadriyatlarga suyanip boshqalardan ustunlik davo qilishlikni yo’qotadi va insonni qo’rquv, yomonlik, bo’hron va qarorsizlik kabi yomon tushunchalardan halos etadi.

Imon insonning Alloh hohlagan yo’lda salomat bir yer va istiqomat sohibi bo’lishini taqozo etadi. Bu holatda yahshilik o’tkinchi orzu, asossiz tuyg’u va ko’pik kabi bo’lgan bir hodisaga aylanip qolmaydi. Aksincha, bu yerda yahshilik bir necha asoslardan kelip chiqadi. Bir maqsad sari yuzlanadi. Alloh uchun bir birini bog’lab turgan bog’lar yahshilik uchun musobaqalashadilar. Shunday qilip, musulmon bir jamiyat ochiq va yagona maqsadi bo’lgan, aniq bir bayrog’i bo’lgan jamoat bo’lip maydonga kiradi. Shu bilan birga, ulardan keyin kelgan va bu sog’lom bog’larga tayangan kelajak nasllar bilan ham bir biriga suyanch bo’ladilar.

Alloh’ning insonni sharafli qilip yaratganiga ishonish, insonning o’ziga bo’lgan hurmatini oshiradi. Bu hurmat, uning vijdonida Alloh yuqori qilgan martabalaridan pastga tushishlikdan uyatish hissini tug’diradi. Bu esa inson o’zi haqida ega bo’ladigan eng ustun bir tushunchadir. Chunki, insonning Alloh bilan bog’larini uzadigan va uni oddiy past bir manbaga bog’lap inson bilan yuksak olamlar o’rtasidagi aloqalarni buzadigan har qanday tushuncha va tushuncha maktabi insonni tubanlikka va pastlikka chaqiradigan bir tushuncha maktabidir. Hohlasa buni bildirsin, yoki yashirsin, buning farqi yo’q.

Shu jihatdan, tor fikrli Freudizm va Marksizm bashar fitratiga va insoniyatni boshqarip turadigan mehanizmga qarshi chiqqan en chirkin va tuban tushunchalardir. Bular insonni har qanday pastlik, yomonlik va ifloslik kutsa boladigan hayvoniy bir mavjudot dep, hech qanday hayratga loyiq emasligini, shuning uchun bunday pastliklardan uyatishning keragi yo’qligini olg’a suradilar. Bunday tushuncha insoniyatga qarshi jinoyatdir. Bu tushunchani otib tashlash va ildizlarini yo’q qilish kerakdir.

Top toza tuyg’ular insonning Alloh nazarida sharafli bir mavjudot bo’lganini bilishlikning tabiiy natijasidir. Keyin, bu tuyg’ularning manbai Alloh’ning insonning qalbi va vijdonidagi har bir narsani ko’rip turgani va yashirin har narsadan habardor bo’lganidan ogoh bo’lishdir.Agar inson Freud va Marx kabi tushunchalar bilan o’zligini yo’qotmagan bo’lsa, o’zi kabi bo’lgan boshqa insonlarning kamchilik taraflariga nazar solishdan uyaladi. Mo’min inson Alloh o’zini kuzatib turganini butun vijdoni bilan his etadi. Bu uning qalbini tir-tir titratadi. Bu esa uning tuyg’ularini shaffof holga keltiradi.

Ahloq tuyg’usi, bu adolatli, marhamatli, kechiruvchi, sharafni o’rgatuvchi, sevimli, yumshoq hulqli, yomonlikdan hazar qilgan, yahshilikni sevgan, hattoki ko’z solgan nazarlar va ko’ngil yashirgan narsalarni ham biluvchi bir ilohga ishonishning tabiiy natijasidir.

Boshqa tarafda esa, iroda erkinligi va mas’uliyat hissi ham mavjuddir. Bu hislar mo’minning vijdonida doim uyg’oqlik va hassosiyat bo’lishini taminlaydi. Har bir ish qilayotganda jiddiyatli va o’ylap ish qilishini o’rgatadi. Bu faqat shahsiy masuliyat emas, balki jamoaviy masuliyat hamdir. Chunki, o’z shahsiga qarshi masuliyatli bo’lish, o’z jamoati oldida ham masuliyatli bo’lishdir. Alloh’ning oldida masuliyatlik bo’lishdir. Mo’min bir harakat qilayotgan butun shu tushunchalarni ham his etadi va hisobga oladi. Bir qadam otishdan oldin, shu qadamini har tarafdan o’ylap, baholap bosadi. Chunki u mavjudotlar olamida yuksak qadrga ega bo’lgan va ushbu olam tuzumida mas’uliyatga sohib bo’lgan shahsdir.

Dunyo hayotining imkon va nematlari qarshisida ochko’zlarcha to’rt qo’l bilan otilish kabi tubanlikdan yuksalip, bular ichidan Alloh nazarida hayrli bo’lganini tanlash eng hayrli va davomiy foydali bo’lgan bir ishdir. « Endi shu mavzuda musobaqalashadiganlar musobaqalashsinlar ».Allohning mukofoti uchun musobaqalashish insonni yuksaltadi, tozalab poklaydi. Bunday harakat qilish mo’min faoliyat qiladigan maydonning buyukligiga ham mos tushadi. Chunki mo’minning harakat maydoni ham dunyo ham oxirat, ham yer yuzi ham koinotlar olamidir. Bu haqiqatni anglap yetish insonni darrov natijaga ega bo’lishni hohlashdan, shoshqaloklikdan halos etadi. Uni huzurga yetishtiradi. Chunki u yaxshilikni faqat yahshilik uchun qiladi. Alloh hohlagani uchun yahshilikni qiladi. Chegaralangan hayotida bu yaxshilikning foydasini va natijalarini o’z ko’zlari bilan ko’rishi shart emas. Chunki u rozilgini hohlap qilgan Alloh hech qachon o’lmaydi va inson qilgan hech bir narsani bo’shga chiqarmaydi. Hâshâ ! Buning ustiga bu dunyo mukofot yeri emas. Dunyo hayoti ham yo’lning ohiri emasdir. Inson mana shu tuganmas manbadan kuch va dastak olip, doimiy yahshilik qilishda davom etadi. Mana shu kuch yahshilikning to’htovsiz davom etishini taminlaydi. Insonni o’tkinchi havas va tushunchalardan qutqaradi. Mo’minni yomonlikka qarshi chiqishga undaydi va unga bu yol’da quvvat beradi. Bu yomonlik hoh adashgan bir tushuncha yoki johiliy bir qadriyat, ichki kechinmalar natijasi bo’lsin farqi yo’q. Asosan bu yomonlikka intilish insonning o’z umrini qisqa deb bilishi, butun zawqlardan foydalana olmasligini, butun hohishlarining ro’yobga chiqara olmasligini va yahshilikning uzoq natijalarini ko’ra olmasligini, haq’ning botildan ustun kelishiga shohid bolishi ko’rishga umri yetmasligini tushunishidan kelip chiqadi. Imon esa bunday tushunchalarni ildizlari bilan yo’q qiladi va insonni mukammal ravishda davolaydi.

Imon hayotning eng buyuk asosidir. Butun yahshiliklar shu yerdan ‘z ildizini oladi. Butun mevalar bu asosga bog’liqdir. Imon bolmasa butun yahshililar ildizidan ayriladi. So’lishga va qurishlikka mahkum bo’ladi. Yoki faqat shaytoniy mevalar qoladi. Shaytoniy mevalarning esa hech qanday davomiyligi bo’lmaydi.

Hayotning butun yuksak bog’larining iplari imonga kelip taqaladi. Imon yo’q bolsa butun bu iplar cho’zilip ketadi va hech narsaga bog’lanmagan bol’adi. Orzu va istaklar va ehtiroslar og’ushida chirip yo’q bo’lip ketadi.

Imon tartibsiz harakat va amallarni birlashtiradi. Bir biriga mos, bir biriga yordamlashuvchi bir tartibga soladi. Hammasini bir yo’l, bir harakat ichiga yo’naltiradi. Bu harakatlarning oldinga soladigan kuch va yagona maqsadi bo’ladi

Shu sabali, Qur’on bir asosga tayanmagan va bu bog’ga bog’lanmagan va tuzumdan manba olmagan butun ish va yahshiliklarni hechga chiqaradi, ularga hech qanday qadr bermaydi. Bu mavzuda islomning qarashi oydindir. Ibrohim surasidan deyiladiki : « Robbini inkor qilganlarning yahshiliklari bo’ronli bir kunda sovurilip ketgan bir kulga o’hshaydi, qilgan yahshi ishlari natijasida qo’llariga hech narsa tegmaydi. Haqiqiy adashish mana shudir » (Ibrohim surasi 18 oyat).

Nur surasida buyuriladiki : « Kofirlarning amallari keng sahrolardagi sarobga o’hshaydi. Chanqagan inson uni suv deb o’ylaydi, lekin u yerga borganda hech narsa topa olmaydi. Kofirning qarshisida Allohni topadi. Alloh ham uning hisobini kamchiliksiz ko’radi. Zotan, Alloh’ning hisobl qilishi tezdir. » (Nur, 39).

Imonga tayanmagan muddatcha, butun yahshiliklar va qadriyatlarning bo’shga chiqishi ochiq haqiqatdir. Chunki, imon amallarni davomiy ravishda borliqning manbaiga bog’lagan bir faktor va borliqning mohiyatiga mos bo’lgan bir maqsaddir. Undan ajralgan butunligicha ajraladi va mohiyatining haqiqy manosini yo’qotadi.

Imon fitratning va inson dunyosining sog’lom bo’lganini ko’rsatadi. Insonning tuzilishining butun koinot fitrati bilan bir biriga mos ekanligini ko’rsatadi. Inson va uni o’rap turgan koinot o’rtasida sog’lom va samimiy bir kelishuv borligining dalilidir. Inson bu koinotda yashaydi. Tuzilishi sog’lom bol’gan inson bilan koinot o’rtasidagi aloqaning mavjud bo’lishi ochiqdir va bu munosabatlar insonni imonga yetaklaydi. Chunki koinot o’zini yaratgan cheksiz qudratga ishoralar bilan to’ladir. Agar inson va koinot o’rtasidagi munosabatlar buziladigan bo’lsa, bu inson tuzilishining nuqsonli ekani va bundan vujudga kelgan kamchiliklarni ko’rsatadi. Bu esa husrondan boshqa narsa bermagan va tashqi shakli yahshi ko’insa ham hech bir yahshilikning o’zi bilan birga mano ifoda etmasligini bilishdan vujudga kelgan aniq bir husrondir.

Mo’minning dunyosi shu qadar keng, chuqur, yuksak, go’zal va mamnun dunyoki, uning oldida imon keltirmaganlarning dunyolari kichik, nursiz, tuban, qadrsiz va qorong ‘u va g’amgin dunyo bo’lip ko’rinadi. Bu esa haqiqatdan ham katta bir husrondir. Va da qanday…

Amali solih imonning tabiiy natijasidir : imon qalbga kelip joylashgan zamondan boshlangan, ilhomlangan harakatdir. Chunki imon aktiv va harakatga keltiruvchi haqiqatdir. Amal, ehson shaklida insonning tajribasida ifodasini topmasa, imon insonning qalbida va vijdonida joylaship qola olmaydi. Islomning imon tushunchasi shudir. Mo’minning qalbida harakatsiz va so’ngan holda kuta olmaydi va yashirinip ichidan tashiga chiqmay tura olmaydi. Agar imon bu tabiiy harakatini yo’qotsa, yoki zaif yoki o’lgan imondir. Huddi hidini saqlap turaolmaydigan gul kabidir imon. Gul hidini ushlap qola olmagani kabi, imonning ham harakatda bo’lishi tabiiy holatdir. Aks holda imon yo’q bo’ladi.

Imonning ahamiyati ham shunda. Imon bir harakat, bir qurilish va tuzatishlikdir. Alloh’ga qarab yo’nalmoqlik. Imon vjdonning chuqurlarida yashirilgan, passiv, chekinuvchi, buzilgan bir narsa emas. Yoki, hech qachon harakatga aylanmagan yashi niyatlardan ham iborat emas. Imonni hayotda quruvchi bir kuchga aylantirgan islom tushunchasi shudir.

Imon Rabboniy tuzumga bog’liq bo’lgani uchun, bu tuzum, borliqlarning fitratida doimiy mavjud bo’lgan va bir biriga bog’liq bolgan plandan ilhomlangan, bir maqsadga yo’nlagan holda qolgandagina osonlik bilan anglashiladi. Imonning insoniyatga yo’lboshvlochiligi, bu borliqlarning tuzilishida mavjud bo’lgan harakat sistemasining amalga oshishiga yo’naltiruvchi liderlikdir. Bu esa Alloh’dan ilhomlangan bir tuzumga munosib, top toza, bunyodkor va hayirli bir harakatga yo’naltirish demakdir.

Tasavvuf haqida

Tasavvuf so’fiylarning Haq’qa yetishish yo’llariga berilgan ismdir ; tasavvuf haqiqat yo’lining nazariy tarafini, darvishlik esa amaliy jihatini ifoda etadi. Yani, tariqatning nazariy jihatiga ‘ilmi –tasavvuf’, amaliy jihatiga esa ‘darvishlik ‘ deyilgan.

Haqiqatga yetishgan solih insonlarning bazilarini ta’rifiga ko’ra, tasavvuf bu Allohning insonni nafs va kibr jihatlarini yo’q etishi va anvori-Zotiyasini (fitratidagi nurli sifatlarini) alohida bir tiriklikka yetishtirishidir. Boshqacha yondoshganda, tasavvuf insonning har qanday yomon xulqlarini yo’q etishi va oliy axloqqa yetishish yo’lida doimiy jahd va kurash yo’lidir. Bazi solih insonlar tasavvufni insonlar e’tiboridan qutulip xolis Alloh rizoligini qidirish yoki doimo yomon xulqlarga qarshi turib go’zal axloqni qo’lga kiritish yo’lida harakat qilish deb ta’rif etganlar.

Tasavvufni ashyolar va mavjudotlarning asl ruhini anglap yetish, voqea-hodisalarni ma’rifat bilan qabul qilip talqin qilish, Janobi Xaq’ning har bir ijrootini Alloh’ga yetishish uchun bir vosita qabul etish, chuqur ichki bir mushohada yordamida umrini Alloh’ning qudrat-jalolini tomosha qilaolishlik harakatida o’tkizish va har harakatida Alloh bizni ko’rip turayotgani mulohazasi ostida juda e’tibor va ehtiyotkorlik bilan hayot kechirish deb ta’riflaganlar ham bo’lgan.

Tasavvuf ma’lum bir ma’noda bashariy sifatlarni oshib o’tip, insondagi farishta sifatlarini rivojlantirish va ilohiy axloqqa yetishmoqlik, ma’rifat, muhabbat va zavqi-ilohiy ostida hayot kechirishdir.

Tasavvuf ma’rifati rabboniyaga olib boradigan ochiq bir yo’l va jiddiy bir maslakdir. Tasavvufda yengillik va jiddiyatsizlikka o’rin yo’q… Tasavvufning asosi, dinning asoslariga mahkam bog’lanip, buyruq va qaytarishlariga ehtiyotkorlik bilan amal qilish, doimo ochlik va uyg’oqlik yordamida qo’ldan kelganicha nafs rohat oladigan narsalardan uzoq turishlikdir. Tasavvufning mavzusi (maqsadi) insonni qalbiy va ruhiy hayot darajalarini yuksaltirish, qalbni poklash va insonga berilgan his qobiliyatlarni asl manba-maqsadlariga monand yo’naltirishdir. Tasavvufning foydasi esa insondagi farishta sifatlarini ochip rivojlantirish, umuman aytganda insonning ilk yaratilishidagi imon tajribasini qaytadan kashf etip yashatmoqlikdir.

Tasavvufning asosi ibodat va toatda davomiy bo’lip, qullik shuurini inson tabiatining asosiy bir vasfi holiga keltirish va insonning ikkinchi fitrati hisoblangan ruhoniylikni qo’lga kiritip, dunyoning nafs havasimizni o’ziga tortadigan foniy chehrasidan yuz o’girip oxiratga va Allohning ismi oliyalariga boqadigan chehrasiga yuzlanishlikdir.

Tasavvufning asosiy ruknlarini quyidagicha sanab o’tsa bo’ladi :

1. Nazariy va amaliy yo’llarda haqiqiy tavhidga yetishmoqlik
2. Allohning Qur’ondagi buyruqlarini o’qip amal qilish bilan birga, hayot va koinotdagi buyruq, qonunlarini ham kashf etip ularga amal qilishlik
3. Alloh sevgisi bilan to’lip toshmoqlik va dunyodagi butun maxluqot-mavjudotlarga qardoshlik sevigisi nazari bilan boqmoqlik, har kim va har narsa bilan yaxshi munosabatda bo’lishlik
4. Har doim o’z nafsimizdan ko’ra boshqalarni ustun ko’rmoqlikka intilishlik
5. Allohning hoxish irodasini, buyruqlarini o’zimizning hoxish istaklarimizdan ustun tutip, « fanofillah », « baqobillah » darajalariga yaqinlashishlikka harakat qilish
6. Ishq va vajdga oshiq bo’lishlik
7. Voqea hodisalarning tashqi surati bilan birga ichki siyratini ham anglap yetishlik va ashyo va hodisalarning suratida namoyon bo’ladigan ilohiy sir-asrorlarni o’qimoqlik
8. Manaviy safar va hijratni maqsad qiluvchi birodarlik hissiyotlarini kuchaytiradigan maskanlarni ziyorat qilishlik
9. Shariat doirasida zavq olishlik bilan kifoya qilishlik va shariatga xilof doiralarga qadam bosmaslikka qat’iy qaror qilish
10. Uzun niyat va abadiy yashash hayollaridan uzoq bo’lishlik
11. Dinga hizmat va butun insoniyatni Haq’qa yetishtirish yo’lida bo’lsa ham haqiqy najot faqat ixlos va rizo yo’lidan o’tishligini bir on ham esdan chiqarmaslik

Najib Fozil ilk ta’limini Turkiyadagi amerika va fransuz maktablarida oldi. Istanbul adabiyot fakultetida boshlagan falsafa darslarini keyinchalik Parijdagi Sorbonnada davom ettiradi. Professional hayotini bank faoliyatida boshlagan bo’lsada keyinchalik litsey va universitetlatrda domlalik qiladi.

O’zining tariflashicha o’ttiz yoshiga qadar aholining o’ziga to’q qatlami orasida oson va ko’ngilochishlarga to’la dunyoviy hayot kechiradi. Shu vaqtlardayoq u turk adabiyotida iste’dodli shoir sifatida taniladi. Lekin hayotining Najib Fozilni Najib Fozil qilgan davri o’ttiz yoshidan boshlanadi. Shu yoshida Abdulhakim Arvosi nomli solih bir tasavvuf shayxi bilan uchrashuv Najib Fozilni tubdan o’zgratiradi. O’sha vaqtgacha bo’lgan sherlarida Najib Fozilning shelrarida har doim yuksak haqiqatni qidirish lekin topaolmaslik tufayli qandaydir mahzun va pessimistik ruh go’lib bo’lgan bo’lsa, yangi Najib Fozilning sherlarida Allohga va Payg’ambariga imon va muhabbat ta’siri sezilip turadi. U bundan buyon Allohga imondan kelip chiqadigan buyuk haqiqatlarning dovyurak kuychisiga aylanadi. Uning uchun shoirlik bu Allohga intilish, imon haqiqatlarini qidirishdir. Allohga yaqinlashtirmaydigan sherlar bo’sh vaqt o’tkazish bo’lip unday sher yozuvchilar soxtakorlardir. O’zi uchun aytganidek, imondan uzoq hayot bu huddi kaptar uchirish kabi bekorchi vaqt o’tkazish xolos.

Adabiy faoliyatida sherdan tashqari ko’plab hikoya, pyesa, romanlari bilan ham tanilgan. Bundan tashari butun Turkiya bo’ylap ko’plab konferensiyalarda Najib Fozil imonli Turk nasli qanday bo’lishi va jamiyat va davlat qurilishi qanday asoslarga tayanilishi kerakligi, va musulmon va g’arb olamida yerlaship qolgan yanglish tushunchalar va ularni qanday to’g’rilash choralari haqida so’zlaydi. Shunday konferensiyalaridan biri « Soxta qahramonlar »ga bag’ishlangan.

Soxta qahramonlar

Bize kalan aziz borç asirlik zamanlardan ;

Tarihi temizlemek sahte kahramanlardan…

Ushbu go’zal satrlar bilan boshlangan asarida Najib Fozil asrlardan beri musulmon va turk olami tushib qolgan manaviy zindondan chiqip ketish uchun qo’yiladigan ilk qadam haqida so’z yuritadi. Bu zindonning mohiyati bizning asrlardir haqiqatdan uzoq qolishimizda, tarixiy shon shuhratimizni yo’qotgandan beri davomiy muvaffaqiyatsizlik, soxta hayollar va mafkuralarning orqasida sarson bo’lip yurishimizdadir. Bu manaviy jaholat zindonidan qutulish uchun eng avvalo ushbu zindonning sababchilari bo’lgan soxta qahramonlarni tanish ularning mohiyatini anglab yetishlik sharttir. Soxta qahramonni ajratib olish uchun esa haqiqiy qahramonni bilish kerak. Shuning uchun muallif asarida qahramonlar haqida bahs yuritadi. Qahramonlarning turlari, ulaning vasflarini bayon qiladi.

Har bir insonning qalbida qandaydir bir qahramonlik ideali, hayoli va hasrati mavjud. Har bir inson hayoti davomida qahramon idealiga talpinip yashaydi. Lekin hammaning qahramon obrazi turli bo’ladi. Masalan doktorlar uchun Ibn Sino yoki Gippokrat ma’lum bir manoda qahramon kabi ko’rinsa, bir bokschi uchun Muhammad Ali yoki Mayk Tayson qahramon hisoblanishi mumkin.

Haqiqiy qahramonni tushunip yetish uchun inson va jamiyat hayotini to’laligicha nazardan o’tkizishimiz kerak. Asl mavjudiyatini bu dunyodan oldin boshlagan va oqibatta yana bu dunyodan o’tip ketadigan insoniyat uchun haqiqiy qahramon bu ‘har bir sohada va butun harakatlarida yuksak haqiqat va voqeliklarga yo’l ochadigan, o’z shaxsiyati va jamiyatidan ilgarilap ketgan, insonlar va jamiyatni nafslaridan qutulishga chaqiradigan zamon va makon o’lchamlaridan oship ketgan, harakat sohibi bir o’rnak insoni’dir. Qaysi sohada bo’lishidan qat’iy nazar hayotda o’rnaship qolgan soxta va tor fikr, qurilmalarni yo’qotip tashlap, ularning o’rniga yana ham kengroq, to’griroq va go’zalroq bo’lgan yangi dunyolarni olip kelgan shaxslar qahramon hisoblanadi. Yana shoirning so’zlari bilan aytganda « Yagona g’oya – O’lmaslik ». Zotan hozirgacha o’tgan ham insonlar ham jamiyatlarning yuksak g’oyasi o’lmaslik, o’zidan keyin o’chmas bir iz qoldirip ketishlik bo’lgan. Misr fir’avnlarining piramidalariyu buyuk insonlarning asarlari ushbu g’oyadan ilhomlangan desa bo’ladi.      

Qahramonlar uch hil bo’ladi : modda qahramoni, ma’no qahramoni yoki ham modda va ma’noda qahramon shaxslar. Modda qahramoni bu moddiy hayotda yuksak muvaffaqiyatlarga eriship ketgan insonlardir. Misol qilip Cesar va Napoleon kabi buyuk imperiyalar qurip ketgan shaxslarni keltirish mumkin. Lekin modda qahramonlari ham har doim ma’lum bir darajada ma’noga tayanadilar. Shuning uchun Makedoniyalik Iskandar butun fathlari davomida Yunon madaniyatini yoyishga intilgan bo’lsa, Napoleonning maqsadi fransuz madaniyatini targ’ib qilish bo’lgan. Yoki yana bir buyuk rim imperatori Mark Avrelius tarixda fazilatli va donishmand podshoh sifatida nom qoldirgan. Ma’no qahramonlari esa ma’naviy hayotda yoki san’atda o’chmas iz qoldirip ketgan, butun butun fikr maktablariga asos solgan Suqrot, Aflotun, Pascal kabi shaxslar yoki G’azzoliy kabi olimlar, Michelangelo yoki Me’mor Sinon kabi san’atkorlarni keltirish mumkin. Eng ustunlari esa ham modda ham ma’no qahramonlari hisoblanadi.

Bundan tashqari umumiy qahramonlarni ikki guruhga bo’lish mumkin. Ular mutloq qahramonlar va nisbiy qahramonlardir. Mutloq qahramonlar bu ilohiy kuchga tayangan payg’ambarlardir. Muallif mutloq qahramonlarning eng buyuklari sifatida payg’ambarimiz Muhhammad s.a.v, Hazrati Ibrohim a.s., Hazrati Muso a.s. va hazrati Iso a.s.larni keltiradi. Insoniyat hayotini o’zgartiradigan darajada ta’sirli buyuk imperiyalar qurgan yoki ilg’or falsafa tuzumlarini rivojlantirgan shaxslar qanchalik buyuk muvaffaqiyatlarga erishmasin, ilohiy manbaga tayanmaganliklari uchun har doim nisbiy qahramon bo’lip qoladilar.

Qahramon shaxslar doim o’z ideallari yo’lida har qanday qiyinchiliklarga sabr qilganlar va butun hayotlari davomida ushbu g’oyalari chizip bergan yo’ldan adashmasdan ketganlar. Qahramonning bir necha sifatlari mavjuddir. Shularning eng birinchisi bu samimiyat va ixlosdir. Zotan payg’amblarlar da’vatining ilk kunlarida faqat o’zlariga ma’lum qilingan g’oyani butun dunyoda g’olib bo’lgan va hamma ishonadigan soxta g’oyalarga qarshi qo’yip ochiqlaganlarida ularda eng avvalo o’zlarining ushbu da’vatiga mutloq samimiy imon bo’lishi darkordir. Ingliz faylasufi Thomas Carlyle ham shuning uchun Payg’ambarimiz Muhammad alayhissalom haqida yozayotganida, buyuk qahramonlarning eng birinchi sifati deb ulardagi chuqur va haqiqiy samimiyatni tilga oladi. Samimiyat bilan birga qahramonda mavjud bo’lishi kerak bo’lgan sifatlar : imon, ishq, fikr, axloq, jahd va shijoatdir. Bu sifatlar hammasi bir kishida mujassam bo’lsa va u inson imon haqiqatini anglap yetsa o’sha kishi komil qahramon hisoblanadi.

Tarix davomida ushbu haqiqiy qahramonlarning qarshisida haqiqiy bo’lmagan qahramonlar bo’lip kelgan. Bu soxta qahramonlar o’zlarida haqiqiy qahramon sifatlarining hech biri mavjud bo’lmasada, doim o’zlarini qahramon qilip ko’rsatip jamiyat hayotida yuksak o’rinlarga intilip, haqiqiy qahramonlarga hiyonat qilip kelganlar. Bularni ham uchga bo’lsa bo’ladi. Ularning birinchisiga Don Kihot kabi qahramonlik sifatidan mahrum bo’lsalarda, o’zlarini haqiqatdan ham qahramon dep his etadigan samimiy ruhdagi insonlardir. Bunday qalbaki qahramonlarning ikkinchi guruhiga esa ma’lum bir tarixiy sharoitlar ta’sirida o’z ixtiyorisiz va hech qanday qobiliyatsiz bo’lsada, boshqalar tarafidan qahramon dep qabul qilingan insonlar kiradi. Bunday insonlar hech qanday salohiyatga ega bo’lmasalarda Allohning hikmatiga ko’ra ma’lum bir sharoitlarda jamiyatning oldiga o’tadilar va vaqtinchalik qandaydir ro’l o’ynaydilar.

Jamiyat uchun asosiy xavf esa uchinchi guruh insonlardan keladi. Bular asl soxta qahramonlardir. Bunday insonlar yuqoridagi ikki qalbaki qahramonlarning sifatiga ega bo’lish bilan birga ulardan boshqa bir sifati bilan ajralip turadilar. Ular doim o’zlari ishlap chiqqan soxta fikr va tuzumlarini jamiyat a’zolariga kuch bilan qabul qildirip ushbu tuzumlarini sun’iy yo’lar bilan ushlap turadigan insonlardir. Yoki ular o’zlari bu ishni qilmasalar ham ular o’lip ketgandan keyin boshqa bir guruh ularning fikr va g’oyalarini kuch bilan jamiyatga qabul qildirib xalqni shunday soxta tuzumlar zulmi ostida ushlab turadilar. Ushbu vaqtda albatta xayolga Lenin yoki Stalin kabi shaxslar keladi. Muallif Najib Fozil esa asarida soxta qahramonlarga misol qilip Usmoniylar davlatining so’nggi davrida davlat inqirozga uchrashi va yiqilishida muhim ro’l o’ynagan, o’z dini va madaniyatidan nafrat etadigan, G’arb madaniyatiga oshiq bo’lish bilan birga o’sha g’arb madaniyatining yeb-ichish va kiyinishidan boshqa narsasini tushunmasdan ko’r ko’rona G’arbga taqlid qilgan ilmsiz, johil, shuhratparast va xoin shaxslarni sanab o’tadi. Bu insonlar chuqur ilm va fikri, hech qanday salohiyati bo’lmasligiga qaramasdan ma’lum bir tarixiy sharoitlarda hukumat doiralariga kirip, keyinchalik ikkiyuzlamachilik va xoinlik orqali davlatning yuqori darajalariga o’rnaship olib keyinchalik ham o’zlarining ham davlat va millatining sharmanda bo’lishiga sababchi bo’lgan insonlardir. Bundan tashqari Najib Fozil xalq o’rtasida islomiy ta’limotlarning zaiflashishida ro’l o’ynagan va asossiz va noto’g’ri bo’lgan turli millatchilik, turkchilik g’oyalarini yoyishga intilgan Ziyo Go’kalp kabi shoirlarni ham misol qilip keltiradi.