“Kunlardan bir kun Cho’lpon odatdagicha yig’lab turib, menga shu zo’zlarni aytdi:

– Millat xarob bo’ldi. Uning eng muqaddas narsalari: hurligi, sha’ni, sharafi qo’ldan ketdi! Har qadamda yuragimiz qush hadigi bilan uradi. Endi bizning vazifamiz, kelajak avlodning vazifasi – millatni sharmandalarcha qullikdan, haqorat va xo’rlikdan qutqazish bo’lishi kerak…

Cho’lpon bu vazifani o’zi qanday bajarayotganini, boshqalar qanday bajarishi kerakligini aytmadi. Men ham so’rash darajasiga ko’tarilgan yetuk avlodlardan emas edim”.

Manba: Ma’rifat blogi

Quyida, Alain de Benoist’ning 2006 yilda yozgan “La regne du Narcisse” – “Narsisning hukmronligi” yozuvining qo’lbola tarjimasi. “Feminisation” so’zini osongina feminizasiya deb qo’ya qoldim. Bu haqida siz nima deb o’ylaysiz?

“Jamiyat hech qanday qarshilik ko’rsatmasdan va hech qanday cheklanishsiz, ayol qadriyatlarining butunini qabul qildi” deb baho bergandi pediatr Aldo Naouri. Bu feminizasiyaga kunimizda ko’plab belgi, jarayonlar ishora qiladi: iqtisodning siyosatdan ustunligi; iste’molning (consommation) ishlab chiqarishdan (production) muhimroqligi; bahsning ( discussion) qarordan (decision) ustun qo’yilishi ;” dialog” foydasiga avtoritetning inqirozga yuz tutganligi; va ayni zamonda, farzandni himoya qilishga haddan tashqari berilishlik ( va bolaning so’zlariga o’ta yuqori qadr berishlik); intimlikning jamoatchilikka olib chiqilishi ( va, tele reality orqali intim e’tiroflarning ko’payishi) ;” humanitarism” va media g’amxo’rligining ( mediatised charity) keng yoyilishi; jinsiy hayot, ko’payish va sog’likka markaziy urg’u berilishi; ko’rinishga, boshqalarga yoqishga va o’zini parvarish qilishga haddan tashqari e’tibor berish; ba’zi kasblarning feminizasiyalashishi ( maktab, psixolog, magistratura, ijtimoiy soha faolllari); aloqa va xizmat ko’rsatishga berilayotgan ahamiyat; sanoatda dumaloq shakllarning keng qo’llanilishi; sevgi bilan qurilgan oilaning madh qilinishi; qurbon ideologiyasining keng yoyilishi; psixologik yordam markazlarining ko’payishi; hissiyot va achinishni qo’llanadigan bozorning kuchayishi; adolatning yangi konsepsiyasi: adolat bundan buyon haqqoniylik bilan sud qilish emas, balki qurbonning dardlarini tindirishga, uni rozi qilishga xizmat qiladi; ekologiya ideologiyasi va yumshoq medisinaning keng tarqalishi; bozor qadriyatlarining ommaboplashishi; juftlikning banallashishi va ahamiyati, mohiyatining o’chirilishi; oila muammolarining banallashtirish; transparency va mixity uchun talablarning kuchayishi (kindik bog’i sifatidagi uyali telefon unutilmagan holda); tilda buyruq shaklining yo’qolishi; va, nihoyat, globalizasiyaning o’zi. Aslida, globalizasiya har qanday barqarorliklarni yo’q qilib, o’rniga beqaror va maqsadsiz oqimlar dunyosini; chegara va mayaksiz, suyuq olam o’rnatishga harakat qiladi.

Albatta, qo’pol madaniyat deb nomlasa bo’ladigan 30 yillardan keyin bu feminizasiya tamoman negativ fenomen emas edi. Lekin, bugunga kelib, bu feminizasiya haddan tashqari darajada ivojlanda va noto’g'ri tarafga qarab ilgarilamoqda. Natijada, jamiyatda Otaning tamsiliy ro’li va u bilan jamiyatda ayol va erkakning ayri ro’lllari o’rtasidagi farq o’chirilib ketmoqda.

Ushbu fikrlardan so’ng, muallif Ota ona bilan bolani ajratib, bolani xususiy hayotdan (private sphere) jamoaviy hayotga (public sphere) o’tkizib beradigan asosiy funksiyasi bilan tasvirlaydi. Ota bolada jamoaviy hayot va Qonun tushunchalarini shakllantiradi. Bolani subyektiv qadriyatlarni yengib o’tib, umuminsoniy qadriyatlarga yuzlanishiga yordam beradi. Va, shuning uchun inson shaxsiyatining rivojlanishida markaziy ro’l oynaydigan shaxs Ota bo’ladi . Ota bolaga zamon va makon tushunchalarini o’rgatadi. Va, hozir Otaning ushbu funksiyasi yo’q bo’lib ketayotgani, va otalar ham” hamma qatori ona” bo’lishga intilayotganini takidlaydi. Natijada, yangi avlodlarda shaxsiyat shakllanishi inqirozi vujudga kelishini aytadi. Bola o’zi dunyoga kelgan xususiy hayotdan chiqa olmay, faqat o’zi bilan o’zi yolg’iz katta bo’lmoqda va natijada nigohi faqat o’ziga qaratilgan Narsis avlod yetishib kelmoqda.

Bundan tashqari, jamiyatda ayol va erkak o’rtasidagi, va ularning ayri ayri va bir birini to’ldirib turuvchi ro’l va mas’uliyatlari o’rtasidagi farq ham yo’qolib bormoqda. Va, natijada jamiyatda tushunmovchilik, mavhumlik rivojlanib bormoqda.

Davlatning ham ro’li tushib ketmoqda; Bundan buyon davlat adolat o’rnatib qaror chiqaruvchi emas, balki fuqarolarga ona kabi g’amxo’rlik qilish yagona vazifasi bo’lgan qurilmaga aylanib qolmoqda. Boshqa vaqtlarda esa davlat fuqarolarning shaxsiy hayotidan uzoq turishi kerak. Lekin, bu degani fuqarolar o’z holiga qoldi degani emas. Shaxsning va juftlikning hayoti hozirgi kunda turli mutaxassis va psixologlar tomonidan zabt etilgan. Hayot bundan buyon tibbiy yasham usuliga qurilgan; ota-ona mas’uliyatidan ozod qilingan. Ayni zamonda, davlatning nazorat va kuzatuv apparatlari kuchayib ketgan.

Bunday holatga sabab, industriyaning ommaboplashishi va ishchi sinfining ommalashganligidir. Ishchi otalar bundan buyon oilaga va farzandiga ajratadigan vaqti yo’q. U oilada faqatgina yordamchi funksiyasini bajara oladi xolos. Uning vazifasi istemol mollarini vaqtida ta’minlab berish, ba’zi ba’zida hissiy madad berib turishlik kabi faqat administrativ va iqtisodiy funksiyalar bilan cheklanib qoladi.

Shu bilan birga, feminizasiya ayollar uchun ham unchalik foydali bo’lgani yo’q. Odatda, sanoatchilar oldindan ayollarni fabrikalarga jalb qilishidan maqsadi: ayolni erkinlikka olib chiqish emas, balki ayollardan foydalanib erkaklarning maoshlarini ozaytirish edi. Hatto hozirgki kunda ham minimum oylikka ishlaydigan ishchilarning juda katta aksariyati ayollardan iboratdir. Va, sanoat olami va bozor har doimgidan ham ko’proq kapitalizm qonunlariga amal qilayapti.

Har bir asrni o’sha asrda keng yoyilgan psixologik dinamikalar bilan tasvirlasa bo’ladi. 19 asr oxirida jamiyatda isteriya tarqalgan, 20 asrda paranoya ustun bo’lgan bo’lsa, 21 asrni biz narsis avlodlar bilan kutib olayapmiz Bu jamiyatda har bir shaxs faqat o’zini taniydi va uning uchun maqsad ham vosita ham O’zida mujassamlashgan. Unda zamon va makon, tarix va xotira tushunchalari mavjud emas. Uning uchun o’tmish va kelajak doimiy bugunda joylashgan. Va, har bir shaxs uchun maqsad sifatida nafsining hohishlari mavjud.

Azonlab turish yaxshidur, chunki bunday odat insonning sog’,badavlat va donishmand bo’lishiga olib keladi. Aflotun.

Sir emas ki, hamma ham azonlab tura olmaydi. Ruxshunoslar insonlarni bioritmlariga ko’ra „to’rq’ay“(ertalab bemalol vaqtlik uyg’onib, ishga kirishib keta oladi, faollik fazasi tushlikgacha, kegin asta sekin so’nib boradi ) va „boy’qush“larga (ertalab uyg’ona olmaydi, tushlikgacha ishga kirisha olmaydi, lekin tushlikdan so’ng to deyarlik sahargacha unumlik harakat qiladigan insonlar) ajratsalar da, bunday ajratish shartli ravishdadir.

O’z tajribamdan kelib chiqgan holda ashaddiy „boyqush“ ham azonlab uyg’onishga moslasha oladi degan xulosaga keldim. Tajribam quydagicha edi. 25 yoshlarimgacha ertalab 9-10da uyg’onib, yarim kechasi 1-2gacha, bazilarda sahar 3-4 gacha o’tirar edim. Eng mahsuldor vaqtlarim ham tushlikdan keyngi vaqtlarim edi.Bunday odat, qiladigan ishi ko’p bo’lmagan kishilar uchun yaxshidir balkim, lekin vaqt taziyqi ostida turganlar uchun juda unumsiz bir odat ekanligini va azonlab turish bilan shaxsiy muvaffaqyat orasida kuchlik boq’liqlik borligini anglab yetganimdan so’ng, vaqtlik turishga ahd qildim. Uyqudan oldin qo’ng’iroqni soat tonggi 5.00 ga qo’ydim…

…Va ertasi kuni tushlikdan sag’al oldin uyg’ondim.

Hmmm…

Va shunday hol ancha davom etdi. Ertalablar qo’ng’iroq chalishi bilanoq, birinchi fikrim shu qo’ng’iroqning bongi o’chsada, men yana ozgina uxlab olsam edi. Va yarim-avtomatik ravishda qo’ng’iroqni o’chirib qo’ygandan so’ng, yana shirin uy’quga ketar edim. Taqdir emas ekan deb, eski odatimni davom etib yurgan edim, bir kun Internetda Steve Pavlina ismlik bloggerning „How to become an early riser“ nomlik maqolasiga duch kelib qoldim. Va shundan kegin boshlandi men uchun umuman boshqa hayot ;)

Maqolaning qisqa mazmuni quydagichadir. Uyqu masalasida ikkita yondashish bor: a) ko’pgina insonlar vaqtlik turmoqchi bo’lsa, kechasi vaqtlik uxlashga harakat qiladi, uxlagisi kelmasa ham; b) insonning organizmi o’zi biladi qancha uyqu unga kerakligini, shuning uchun uyqu kelgandagina uxlash kerak va qo’ng’iroqsiz ham uyquga to’yganingizda o’zingiz uyg’onasiz degan yondashuv.

Steve Pavlina esa bu ikki yondoshuvni birlashtirgan holda, shunday deydi: uyqingiz kelgandayoq uxlang, lekin har kuni ertalab aniq bir vaqtda turing. Kechasi nechchiida yo’tsangiz ham, ertalab belgilagan vaqtingizda turishga harakat qiling. Aytaylik, bir kun tungi 12-1 gacha qolib ketdingiz. Qo’ng’iroqni esa soat sahar beshga qo’ygansiz. Ertasi, nima bo’lsa ham, o’sha belgilangan 5 AM’da turishga harakat qiling, kuningizni o’tkazing. Bir ikki kun shunday davom etsa, qarabsizki, bundan buyon kechqurun soat 21-22 larda avtomatik tarzida „knock out“ bo’lasiz – o’chib qolasiz, chunki vujudingizning o’zi biladi qanchalik unga u’yqu kerakligini, va sizni “o’chirib qo’yadi”. Agarda har kuni soat 5AM da turaman deb o’zingizga va’da bersangiz va shunga hech qanday murosasiz harakat qilsangiz, organizmingiz kechqurunlari 12-1 gacha o’tira olmaydi, chunki biladi da, ertalab vaqtlik turish kerakligini va uxhlab dam olib olmasa, qiyin bo’lishini. Shunday davom etsangiz, 3-4 kunda eski 1-2gacha o’tirib chiqish odatingiz o’rniga yangi vaqtlik turish odati hosil bo’ladi. 30 kun davomida shu yangi odatni qo’llang va bu odat siz bilan butun umrga qoladi,qon qoningizga singib ketadi. Deyarlik;).

Azonlab turishda bir necha nuanslarga – muhim detallarga e’tibor berilishi kerak.

Agarda kafeinga o’rganib qolgan bo’lsangiz, birinchi bo’lib shu kafeindan voz kechishingiz kerak, chunki u insonning uyqu sikli(sleep cycle)ga juda ham ta’sir qiladi. Agarda kechqurunlari kofe ichsangiz, tabiiy uyquga ketishni kutmang.
Iloji boricha soat 18-19 dan so’ng to’yib ovqatlanmang, chunki baribir hazm bo’lmaydi, oshqozoningizda yotadi parchalanmasdan. Ovqatingiz ozuqadan zaharga aylanadi, yaxshi uxlay olmaysiz, toksikoz natijasida esa ertalab noxush tuyg’ular bilan uyg’onasiz, va bu tuyg’u kuningizni qanday o’tishini belgilaydi.

Agarda qo’ng’iroq bong urishi bilan, o’rningizdan tura olmasangiz, bu shaxsiy intizomingiz(self-discipline) kuchsiz degani. Intizom bir muskul kabi, qanchalik ko’p bir muskulni ishlatsangiz, shunchalik u kuchli bo’ladi. Bu o’hshatish intizomingizga ham taalluqlik. Bir martada qiyin bo’ladi, ikkinchi maratda ham. Lekin davom etarkan, borgan sari yengillashaveradi.

O’zi nega azonlab turish kerak?

Bu savolga albatta siz o’zingizga uyg’un ravishda javob berishingiz kerak. Chunki, ertalab turib, nima bilan shug’ullanishini bilmaydigan, aniq rejasi yo’q inson yana uyquga ketib qolishi aniq.
O’zingiz o’ylab ko’ring, hatto 30 daqiqa vaqtliroq tursangiz odatdagidan, bu har kuni badan tarbya bilan shug’ullanish, bir oyda 3-4 kitob o’qish, namoz o’qish kabi foydalik mashg’ulotlarga ajrata oladigan ortiqcha vaqt degani.

Endi tasavvur qiling, 30 daqiqa emas, 2-3 soat vaqtliroq turasiz har kuni, masalan 7:00 AM’da emas, 04:00 AM’da. Bir oyda bu ortiqcha 93 soat degani. Bir yilda esa 1116 soat yo’ki bir yarim oy sizning ixtiyoringizda. 10 yilda esa deyarlik qo’shimcha bir yil umr sizga berildi degani.

Ertalab turishda nafaqat jismoniy (eng ko’p yashaydigan insonlar hammasi qu’yosh chiqishidan oldin turishadi – bu ilmiy fakt), balkim ruhiy ham ancha foyda bor, butun kunga energya, optimizm, o’ziga ishonish kabi xislatlar-tuyg’ular shahkllanadi, hayotingiz bir muvozanaga keladi.
Siz ham harakat qilib ko’ring, achinmaysiz.

Maqolalar soni bo’yicha boshqa turkiy tillar bilan qiyoslaydigan bo’lsak, quyidagi jadval chiqadi:

Turkcha wiki: 89278 maqola
Ozarbayjoncha wiki: 13232 maqola
tatarcha wiki: 3996 maqola
turkmancha wiki: 909 maqola
qozoqcha wiki: 852 maqola
qirgizcha wiki: 391 maqola
uyg’urcha wiki: 67 maqola

va qo’shnimiz tojikcha wikida : 8287 maqola mavjud ekan.

Maqola sifati bo’yicha yondoshadigan bo’lsak, quyidagi ro’yxatni ko’ramiz. Wikipediada maqola sifati “depth of article” deb atalib, bu ro’yxatda birinchi o’rinda inglizcha wikipedia turadi. Inglizcha maqolalar sifati o’rtacha 329 ochko bilan baholangan. Masalan, nemischa wikipedia maqolalari 104, yoki fransuzcha maqolalar sifati 66 ochko bilan baholangan.
Demak, bizning wikilarning sifati taxminan quyidagicha:

Bizning o’zwikida maqolalar sifati 24 ochko baholanibdi.

Turkcha wiki: 51
Ozarbayjoncha wiki: 13
tatarcha wiki: 38
turkmancha wiki: 25
qozoqcha wiki: 139
qirgizcha wiki: 61
tojikcha:3

Albatta bu ko’rsatkichlar nisbiy. Chunki, maqolama maqola solishtirsak, o’zbekcha maqolalar sifati va hajmi bo’yicha boshqa tildagi maqolalardan yuqori.

Yuqoridagi manzara bo’yicha quyidagi xulosalarga kelish mumkin:

1. Turk tillaridagi wikipedialar hajmi va sifatini yaxshilash uchun hali ancha ish qilish kerak;

2. Va, xususan, O’zbek tilimizdagi wikipediani rivojlantirish uchun ancha harakat qilishimiz shart. Chunki, turkiy xalqlar ichida 30 millionga yaqin aholi bilan Turkiyadan keyingi o’rinda turamiz va ba’zi tarixiy sharoitlar natijasida, xususan biz o’zbeklarga ancha jiddiy madaniy va ma’rifiy mas’uliyat yuklangan. Shuning uchun, umumiy harakatlar qatorida, wikipediani rivojlantirish uchun ham biroz harakat qilib yuborsak juda a’lo ish bo’ladi.

• Rossiya haqida
• Hindiston haqida
• Xitoy haqida

Shuning uchun ham, ota onalar eng avvalo o’zlari ona tilini yaxshi bilishlari kerak va farzandlariga ham dinlari bilan birga tillarini ham yaxshi o’rgatishlari lozim.

Kimki millatini kamolatga erishtirmoqchi bo’lsa, bu yo’ldagi harakatlarini xalqining darajasiga moslab olib borishi kerak; xalqini ham bir shaxsning komillikka erishish uchun bosib o’tgan yo’lidan olib o’tishi kerak.

Xalqlarning urf-odatlarini, ayniqsa xalqning har bir farzandining qoniga singib ketgan odatlarni hurmat qilish hikmatga muvofiqdir. Ilk bosqichda millatdoshlaridan bu urf-odatlaridan uncha uzoq bo’lmagan kichik tuzatish, yaxshilanishlarni talab qilishi kerak. Va, keyinchalik, xalq shu yo’sinda ilk rivojlanish yo’lini bosib o’tgandan keyin, uni keyingi bosqichga jalb qilinadi. Har qanday islohot shunday bosqichma bosqich olib boriladi. Shunday harakat qilinsa, ko’p vaqt o’tmay xalq o’zining qadimgi va orqaga tortuvchi urf-odatlaridan voz kechadi va rivojlanish sari qadam bosadi, yuqori saviyaga chiqadi. Kimki o’z davlatining yaxshiligini hohlasa, butun harakatlarini millatiga ta’lim berishga sarflashi kerak. Ta’lim tuzalgandan keyin, u butun hohlagan islohotlarini amalga oshira oladi. Albatta bu islohotlari aql va din belgilab bergan chegaralarda bo’lishi kerak.

Muhammad Abduh 

B’azi rivoyatlarga ko’ra Hazrati Umar she’r fazilatli qalbni shafqatga to’ldirishi va tuyg’ularini boyitishini aytib, bolalarga o’z tillarini yaxshi o’rgana olishlari va fikrlarini osonlik bilan ifoda etaolishlari uchun she’r o’rgatish kerakligini uqtiradi. Minglab baytlarni yoddan bilgan va juda go’zal gapiradigan Oisha onamiz ham: “Bolalaringizga she’r orgating, tilni shirinlashtiradi” deb tavsiya qilganlar.

Shuning uchun ham, ota onalar eng avvalo o’zlari ona tilini yaxshi bilishlari kerak va farzandlariga ham dinlari bilan birga tillarini ham yaxshi o’rgatishlari lozim.

Muhammad Iqbolga ko’ra, hayot va mavjudiyatning mohiyati inson Xudisida – Nafsida yashiringan. Butun koinot Nafsda botindir va butun insonlar hayotining davomiyati Nafsning, Shaxsiyatning rivojlnatirilishiga bog’liqdir. Shuning uchun, butun g’ayratlar Inson Shaxsiyatini kuchaytirishga, takomillashtirishga sarf etilishi kerak.

Bir shaxs Xudi’sini kuchaytiradigan omillar sifatida Muhammad Iqbol quyidagilarni keltiradi:

-         Muhabbat;

-         Faqr;

-         Jasorat;

-         Bag’rikenglik;

-         Halol kasb;

-         Ijodkor faoliyatlarda ishtirok etmoq.

Inson Xudi’sini zaiflashtiradigan omillar esa:

-         Qo’rquv;

-         Tilanchilik;

-         Qullik;

-         Kishining nasli bilan g’ururlanishidir.